9 (tiro)

Sagaal (astaanta: 9) waa tiro dabiici ah oo ku xigta siddeed (8) oo ka horreysa toban (10). Waa tirada ugu weyn ee lidhaha (digit) hal-god ah ee habka tirokoobka toban-saldhig (decimal), taas oo ka dhigan in tirooyinka ka weyn 9 loo qoro laba god ama ka badan.

Sagaal waa tiro isku-dhaf ah (composite), maadaama loo kala qaybin karo 1, 3 iyo 9. Sidoo kale waa laba-jibbaarka saddexda (3 × 3 = 9), oo waa tirada labaad ee laba-jibbaaran ee ka weyn mid. Waa tiro kordhis ah (odd number) sababtoo ah laba uma qaybsanto.

Sifooyin xisaabeed

Sagaal wuxuu leeyahay sifo caan ah oo la xiriirta qaybinta: tiro kastaa oo lidhahyadeeda marka lagu darsato natiijadu 9 u qaybsanto, tirada oo dhanna 9 u qaybsantaa. Tusaale: 234 → 2+3+4 = 9, sidaas 234 waa 9 loo qaybin karaa. Sifadan waxay ka timid in 10 marka lagu qaybiyo 9 hadhaagu yahay 1. Hab la mid ah ayaa loo isticmaalaa tirada 3.

Marka 9 lagu dhufto tiro, lidhahyada natiijada marka lagu darsato waxaa badanaa laga helaa 9 ama tiro 9 u qaybsanta: 9 × 2 = 18 (1+8=9), 9 × 3 = 27 (2+7=9), 9 × 7 = 63 (6+3=9). Xeerkan wuxuu ka sahlanaayaa hubinta xisaabta gacanta lagu sameeyay.

Astaanta iyo taariikhda

Astaanta casriga ah ee 9 waxay ka soo jeedaan tirooyinka Hindiya-Carabta (Hindu-Arabic numerals), kuwaas oo Yurub ku faafay xarumaha barashada Carabiga dhex maray qarniyada dhexe. Af-Carabiga waxaa loo qoraa ٩. Habka Roomaanku wuxuu 9 ku muujiyaa IX, taas oo ka dhigan toban laga jaray mid.

Isticmaal caadi ah

Sagaal waxaa u muuqata qiyaasyo iyo nidaamyo kala duwan: saacaddu waxay leedahay 12 saac, laakiin 9 waxaa isticmaalaa sida sagaalka waaxa ciyaaraha qaar. Aqoonsiga luqadeed, ereyga 'sagaal' waa nambarka sagaalaad ee tirinta Soomaalida; qaabka tirsiimada waa 'sagaalaad'.