A (alifbeet)

A waa xarafka koowaad ee alifbeetada Laatiinka, taas oo ah nidaamka qorista ee loo isticmaalo Af-Soomaali iyo luqado kale oo badan. Sida caadiga ah waxaa loo qoraa laba qaab: qaabka weyn (A) iyo qaabka yar (a). Inta badan luqadaha waxaa xarafkan matalaa shaqal (vowel) — cod aan xannib laf-daanka ku lahayn.

Af-Soomaaliga qoraalka Laatiinka, A waa mid ka mid ah shanta shaqal aasaasi ah: a, e, i, o, u. Waxaa la kala saaraa shaqal gaaban (a) iyo shaqal dheer (aa), taas oo micnaha erayga beddesha, tusaale ahaan kala duwanaanshaha u dhexeeya erayo sida 'bad' iyo 'baad'. Sidaas darteed labanlaabidda xarafka waa qaan-dhismeedka qorista, ee ma aha oo keliya qurxin.

Taariikhda qaabka

Asalka xarafka A waxaa la xiriirinta calaamad Semitic ah oo loo yaqaan 'alef', oo markii hore matalaysay dibi ama madax dibi. Feenishiyaanka ayaa calaamaddan gudbiyay Giriigga, kuwaas oo u beddelay shaqal oo ugu magac dareen 'alpha'. Laatiinka ayaa kadib ka soo qaatay Giriigga (iyo Etruskaanka), qaabkuna wuxuu si tartiib ah u noqday midka maanta la yaqaan. Sidaas oo kale, xarafka Carabiga 'alif' iyo Cibraaniga 'alef' waxay isku asal la wadaagaan.

Dhawaaqa

Dhawaaqa xarafka A wuu ku kala duwan yahay luqad iyo luqad. Af-Soomaali, Isbaanishka iyo Talyaanigu waxay inta badan matalaan shaqal furan oo dhexe. Ingiriisiga, si ka duwan, xarafkan wuxuu matalaa dhawaaqyo badan oo ku xiran meesha erayga iyo taariikhda dhawaaqa, sida kala duwanaanshaha ka dhex muuqda 'cat', 'father' iyo 'name'. Qaar ka mid ah luqadaha waxay ku dartaan calaamado dheeraad ah (sida á, à, â, ä, å) si loo muujiyo cod ama dherer kala duwan.

Isticmaalka calaamad ahaan

Xarafka A waxaa loo isticmaalaa calaamad ahaan meelo badan. Xisaabta iyo cilmiga waxaa loo adeegsadaa magac doorsoome ama dhibic joomatari ah. Nidaamyada qiimeynta waxbarashada qaar A waa heerka sare. Muusikada, A waa mid ka mid ah magacyada codadka aasaasiga ah, waxaana loo isticmaalaa xiriirinta habaynta qalabka. Liisas iyo tartiibinta, A waxay caadi ahaan calaamad u tahay xubinta koowaad.