Aabe

Aabe (sidoo kale loo yaqaan Aabo ama Aaba) waa waalidka lab ee ilme. Erayga waxaa inta badan loola jeedaa ninka dhaliyay ilmaha (xidhiidh bayooloji ah), laakiin waxaa sidoo kale loo isticmaalaa ninka qaadanaya kaalinta korinta iyo mas'uuliyadda ilmaha, xitaa haddii uusan xidhiidh dhiig ah la lahayn, sida aabaha korsiga ah ama ninka hooyada guursaday.

Kaalinta aabaha waxay ku kala duwan tahay bulshooyinka iyo waqtiyada. Guud ahaan waxay ku lug leedahay bixinta baahiyaha maadiga ah, ilaalinta, barbaarinta iyo tarbiyadda, iyo matalaadda ilmaha xagga sharciga. Qaar ka mid ah bulshooyinka casriga ah, kala qaybsanaanta shaqada ee u dhaxaysa labada waalid way isbeddeshay, iyadoo aabayaashu ka qayb qaataan daryeelka maalinlaha ah ee ilmaha si ka badan sidii hore.

Erayga iyo isticmaalkiisa

Af-Soomaaliga waxaa la isticmaalaa 'aabe', 'aabo' iyo 'aabbe'. 'Aabo' badanaa waa hab u yeerid oo toos ah oo ilmuhu ku wado. Erayada la xidhiidha waxaa ka mid ah 'awoowe' (aabaha waalidka) iyo 'aabbe weyn' oo qaar ka mid ah lahjadaha loogu yeero adeerka ama walaalka aabaha ee ka weyn. Luqadaha kale ereyga wuxuu leeyahay eray-bixin la mid ah: Carabi ab, Ingiriisi father, Faransiis père, Talyaani padre, Turki baba.

Dhinaca bayoolojiga

Xagga bayoolojiga, aabuhu wuxuu bixiyaa kalasoocaha lab (sperm) oo bacriminaya ugxanta hooyada. Wuxuu siiyaa ilmaha kala badh hidde-sideyaasha (chromosomes). Ninka ayaa go'aamiya jinsiga uurjiifka, maadaama uu bixiyo chromosome X ama Y. Baaritaanka DNA-da waxaa loo isticmaali karaa in lagu xaqiijiyo xidhiidhka dhalashada ee u dhexeeya nin iyo ilme.

Dhinaca sharciga iyo bulshada

Nidaamyada sharciga badankood aabaha waxaa saaran waajibaad maalgelin iyo daryeel ilaa ilmuhu ka gaadho da'da qaan-gaadhka. Xeerarka qoyska waxay caadi ahaan qeexaan xuquuqda booqashada, xanaanada, iyo dhaxalka. Bulshooyinka Muslimka ah, oo ay ku jirto Soomaaliya, sharciga qoyska wuxuu inta badan ku saleysan yahay fiqiga Islaamiga, kaas oo aabaha saaraya masruufka (nafaqada) ilmaha, iyo nidaam ah in ilmuhu ku magacaabmo aabihiis (nasab).

Astaanta dhaqanka

Dhaqamada badan, aabuhu wuxuu ka mid yahay astaamaha qoyska iyo xidhiidhka jiilalka. Nidaamyada abtirsiinta Soomaalida, oo dhiigga aabaha lagu tiriyo, magaca aabaha ayaa lagu daraa magaca ilmaha, taasoo ah astaanta muujinaysa qoyska iyo qabiilka. Sidoo kale waxaa jira maalmo caalami ah oo aabayaasha lagu xuso, sida Maalinta Aabayaasha, oo dalal badan la qabto laakiin taariikhdeedu ay kala duwan tahay.