Aarsenik

Aarsenik (Ingiriisi: Arsenic) waa curiye kiimikaad oo calaamad ahaan loo qoro As, tirada atamigana tahay 33. Wuxuu ka mid yahay kooxda loo yaqaan 'metalloid' — waxyaabo dabeecad ahaan u dhexeeya birta iyo waxyaabaha aan bir ahayn. Aarsenik wuxuu leeyahay dhowr qaab (allotrope), kuwaas oo ugu caansan yahay midka cawlaha ah oo dhalaalaya oo bir u eg.

Dabiiciyan Aarsenik badanaa laguma helo qaab saafi ah, balse wuxuu ku jiraa macdano ay ka mid yahay arsenopyrite. Waxaa sidoo kale laga helaa biyaha dhulka hoostiisa qaybo ka mid ah adduunka, taas oo ah arrin caafimaad oo weyn. Isku-dhafyada Aarsenik waxaa loo yaqaannay taariikh dheer sun, waxaana maanta si adag loo xakameeyaa isticmaalkiisa.

Sifooyinka kiimikaad

Aarsenik marka la kululeeyo si caadi ah ma dhalaalo qaab dareere ah xagga cadaadiska caadiga ah, balse wuxuu si toos ah uga gudbaa qaab adag oo u gudba uumi (habka loo yaqaan sublimation). Wuxuu isku-dhaf la sameeyaa oksijiin, sulfur iyo halogens. Isku-dhafka ugu caansan waa arsenic trioxide (As2O3), oo ah budo cad oo aad u sun badan. Aarsenik wuxuu leeyahay heerar kala duwan oo shix (oxidation states), oo ay ka mid yihiin -3, +3 iyo +5; qaabka +3 badanaa waa kan ugu sun badan.

Saameynta caafimaad

Isku-dhafyada Aarsenik ee aan dabiici ahayn (inorganic) waxaa loo aqoonsaday inay sun yihiin oo ay xiriir la leeyihiin kansarka. Qaadashada muddada dheer ee biyo Aarsenik ku jiro waxay keentaa isbeddel maqaarka, dhaawac neerfaha ah, iyo halis kansar oo kordha, gaar ahaan kansarka maqaarka, kaadi-haysta iyo sambabbada. Qaadashada xad-dhaafka ah ee hal mar waxay dhalisaa xanuun caloosha, matag iyo shuban.

Isticmaalka

Isticmaalka warshadaha ee ugu muhiimsan maanta waa qalabka elektaroonigga ah: gallium arsenide (GaAs) waxaa loo isticmaalaa semiconductor-yada xawaaraha sarreeya, LED-yada iyo unugyada qorraxda. Waagii hore Aarsenik waxaa lagu daray dawooyin, midabbo, iyo dawada cayayaanka iyo ilaalinta alwaaxda. Isticmaalladaas badankood waa la yareeyay ama la joojiyay sababo caafimaad iyo deegaan awgood.

Taariikh

Isku-dhafyada Aarsenik waxaa la yiqiin waagii hore, gaar ahaan sulfides-ka midabka leh sida orpiment iyo realgar, oo loo isticmaali jiray midab. Go'doominta Aarsenik saafiga ah waxaa lagu tiriyaa kiimikooyinkii xilligii dhexe. Sababtoo ah sunta oo aan dhadhan ama ur lahayn marka la milmo, Aarsenik waxaa taariikhda ku xusan dilal iyo dacwado badan, ilaa la helay habab kiimikaad oo lagu ogaado — sida imtixaanka Marsh.