Aasiya

Aasiya (Asia, Asiya) waa qaaradda ugu ballaaran adduunka marka la eego bedka dhulka, waana tan ugu dadka badan. Waxay ku taal badhtamaha bari ee dhulka woqooyi, waxayna ku xidhan tahay Yurub dhul weyn oo isku xidhan; labada qaaradood marmar waxaa lagu tilmaamaa hal cutub oo la yidhaahdo Yurasiya. Xadka Yurub iyo Aasiya waa mid taariikhi ah oo dhaqan ku salaysan, badanaa waxaa lagu qeexaa buuraha Ural, webiga Ural, badda Caspian iyo buuraha Caucasus.

Aasiya waxay ka kooban tahay in ka badan afartan dal oo madax-bannaan, oo ay ku jiraan dalalka ugu dadka badan adduunka. Waxay leedahay kala duwanaansho weyn oo luqado, diimo, hab-nololeed iyo dhaqaale ah: waxaa ka jira dalal aad u hodan ah oo warshadaysan iyo kuwo dakhligoodu hooseeyo. Dhaqaalaha guud ee qaaradda waxaa horseedka ka ah wax-soo-saarka warshadaha, ganacsiga badda iyo tignoolajiyada.

Juqraafi

Aasiya waxay xadka woqooyi la leedahay badweynta Arctic, bari badweynta Baasifiga, koonfurna badweynta Hindiya. Waxay leedahay muuqaal dhul oo aad u kala duwan: dooxooyinka Siberia ee qabow, saxaraha Gobi iyo Rubuc Al-Khaali, banaanka dhaadheer ee Tibet, iyo dhul-beereedka barwaaqada ah ee webiyada agtooda. Silsiladda buuraha Himalaya waxay leedahay meelaha ugu dhaadheer dhulka, waxaana ka mid ah Everest. Webiyada waaweyn ee Yangtze, Ganges, Indus, Mekong iyo Tigris-Euphrates ayaa muddo dheer taageeray beeraha iyo degsiimooyinka.

Qaybaha

Sida caadiga ah Aasiya waxaa loo kala qaybiyaa gobollo: Bariga Aasiya (sida Shiinaha, Jabbaan, Kuuriya), Koonfur-bari Aasiya (sida Indoneesiya, Vietnam, Tayland), Koonfurta Aasiya (sida Hindiya, Baakistaan, Bangladesh), Bartamaha Aasiya (sida Kazakhstan, Uzbekistan) iyo Galbeedka Aasiya ama Bariga Dhexe (sida Sacuudiga, Iiraan, Turkiga). Qaybintan waa mid loo isticmaalo tirakoob iyo baadhis, mana aha xad siyaasadeed adag.

Taariikh iyo dhaqan

Aasiya waxaa ka soo baxay qaar ka mid ah ilbaxnimooyinkii ugu horreeyay ee taariikhda la qoray, oo ay ku jiraan Mesobotamiya, dooxada Indus iyo dooxada webiga Huang He. Diimaha waaweyn ee Islaamka, Hinduism-ka, Buddhism-ka, Yuhuudda, Masiixiyadda, Sikhism-ka iyo caqiidooyinka Shiinaha sida Confucianism-ka ayaa halkan ka soo bilowday. Waddooyinka ganacsiga ee lagu magacaabo Jidka Xariirta ayaa qarniyo isku xidhay Aasiya, Afrika iyo Yurub, iyagoo gudbiyay badeeco, fikrado iyo tignoolajiyo.

Bulsho iyo dhaqaale maanta

Qarniga 20-aad iyo 21-aad Aasiya waxay martay isbeddel degdeg ah oo magaalaysasho iyo warshadayn ah. Magaalooyin sida Tokyo, Shanghai, Delhi, Jakarta iyo Mumbai waxay ka mid yihiin xarumaha dadka ugu badan adduunka. Caqabadaha la wadaago waxaa ka mid ah wasakhda hawada, biyo-yaraanta, isbeddelka cimilada iyo sinnaan-la'aanta dakhliga. Dhinaca kale, waxaa jira horumar joogto ah oo ku aaddan waxbarashada, caafimaadka iyo isku xidhka tignoolajiyada.