Aaydhiin

Aaydhiin (Ingiriisi: Iodine, calaamad kiimikaad: I) waa curiye kiimikaad oo lambarkiisa atomku yahay 53. Wuxuu ka mid yahay kooxda halogen-nada, oo ay ku jiraan fluorine, chlorine iyo bromine. Xaaladda caadiga ah wuxuu yahay adag midab madow-guduud leh oo dhalaalaya; marka la kululeeyo si dhakhso ah ayuu u noqdaa uumi buluug-guduud ah.

Dabeecadda dhexdeeda aaydhiin si aad u yar ayuu ugu jiraa dhagaxa iyo carrada, laakiin si isku dhafan ayuu ugu badan yahay badda iyo cuntooyinka badda ka soo baxa sida kalluunka iyo caleenta badda. Waa curiyaha kaliya ee halogen-ka ah ee si toos ah loogu baahdo hawlaha jirka aadanaha.

Sifooyinka kiimikaad

Aaydhiin waa curiyaha ugu culus ee halogen-nada guud ahaan la isticmaalo. Wuxuu leeyahay firfircooni kiimikaad ka yar tan chlorine iyo bromine, taas oo ka dhigaysa mid si tartiib ah ula falgala curiyayaasha kale. Wuxuu ku milmaa si liidata biyaha, balse si fiican ugu milmaa alkolo iyo xalka potassium iodide, kaas oo bixiya midab bunni-madow ah.

Doorka jirka

Qanjidha thyroid-ka (qanjidha qoorta) wuxuu aaydhiin u isticmaalaa samaynta hormoonnada thyroxine iyo triiodothyronine. Hormoonnadaas waxay maamulaan xawaaraha isbeddelka tamarta jirka (metabolism), koritaanka iyo horumarka maskaxda, gaar ahaan xilliga uurka iyo carruurnimada hore.

Yaraanta aaydhiin waxay keentaa barar qanjidha qoorta ah oo loo yaqaanno goiter, iyo hoos u dhac hawleedka thyroid-ka. Carruurta hooyooyinkoodu ay yaraantaas qabeen waxay la kulmi karaan caqabado horumarineed. Sababtaas awgeed dalal badan waxay qaateen siyaasad lagu daro aaydhiin cusbada cuntada (iodized salt).

Isticmaalka

Xalalka aaydhiin ee sida tincture of iodine iyo povidone-iodine waxaa loo adeegsadaa nadiifinta nabarrada iyo maqaarka ka hor qaliinka, maadaama uu dilo bakteeriyada. Warshadaha dhexdooda waxaa loogu isticmaalaa daabacaadda sawirka soo jireenka ah, samaynta dawooyinka iyo tijaabooyinka shaybaarka; tusaale ahaan aaydhiin wuxuu bixiyaa midab buluug madow marka lagu daro istaarij, taas oo tijaabo caan ah.

Nooca shucaaca leh ee iodine-131 waxaa loo isticmaalaa daaweynta iyo baaritaanka cudurrada thyroid-ka. Marka shil warshad nukliyeer ah dhaco, kaniiniyada potassium iodide ayaa la qaybiyaa si thyroid-ku uga buuxsamo aaydhiin caadi ah oo aanu u nuugin nooca shucaaca leh.