Aayo-katalinta

Aayo-katalintu (Ingiriisi: self-determination) waa mabda' sheegaya in dadka ka kooban umad ama koox bulsho oo isku taariikh, luqad ama dhaqan ah ay xaq u leeyihiin inay iyagu go'aansadaan heerkooda siyaasadeed iyo sida ay u wadaan horumarkooda dhaqaale, bulsho iyo dhaqan. Erayga wuxuu isugu jira mabda' siyaasadeed iyo qodob sharci caalami ah.

Mabda'a waxaa lagu xusay Axdiga Qaramada Midoobay, gaar ahaan qaybaha sheegaya ujeeddooyinka ururka. Waxaa kaloo lagu qoray qodobka koowaad ee labada axdi ee xuquuqda aadanaha ee sanadka 1966 (Axdiga Xuquuqda Madaniga iyo Siyaasadeed iyo Axdiga Xuquuqda Dhaqaale, Bulsho iyo Dhaqan), oo labaduba ku bilaabmaan hadalka ah in dhammaan dadyowgu leeyihiin xaqa aayo-katalinta.

Asalka fikradda

Fikradda waxay caan ku noqotay dabayaaqadii Dagaalkii Koowaad ee Adduunka. Madaxweynihii Mareykanka Woodrow Wilson iyo hoggaamiyayaashii Ruushka kacaanka ah labaduba way isticmaaleen, laakiin ujeeddo kala duwan: Wilson wuxuu ka hadlay dib-u-habaynta boqortooyooyinkii burburay ee Yurub, halka dhinaca kacaanka lagu xiray halganka ka dhanka ah gumeysiga. Kadib Dagaalkii Labaad, mabda'a wuxuu noqday sabab sharci oo ay ku salaysteen dalal badan oo Aasiya iyo Afrika ah markay xornimada dalbanayeen.

Aayo-katalinta iyo gumeysi-ka-xoroobidda

Sanadkii 1960 Golaha Guud ee Qaramada Midoobay wuxuu ansixiyay qaraar ku saabsan siinta xornimada dalalka iyo dadyowga la gumeysto. Qaraarkaas waxaa ku xigay dhismaha guddi si loo la socdo geeddi-socodka. Inta badan tarjumaadda rasmiga ah ee ururka, aayo-katalinta si toos ah waxaa lagu dabaqay dhulalka gumeysiga ah iyo kuwa dibadda laga xukumo, ee ma ahayn wax loo isticmaalo kala-goynta dawlad madax-bannaan oo horey u jirtay.

Gudaha iyo dibadda

Falanqeeyayaashu waxay badanaa u kala saaraan laba nooc. Aayo-katalinta dibadda (external) waxay ka hadlaysaa xaqa uu dad u leeyahay inuu dawlad gooni ah sameysto ama midowdo mid kale. Aayo-katalinta gudaha (internal) waxay ka hadlaysaa xaqa dadka ah inay ka qayb qaataan xukunka dalka ay ku jiraan, sida doorasho, matalaad iyo maamul is-xukun ah. Dawlado badan iyo ururo caalami ah waxay door bidaan fasiraadda gudaha, si ay uga hortagaan dalbashada kala-goynta.

Khilaafka mabaadi'da

Aayo-katalintu waxay inta badan la tartantaa mabda' kale oo sharci caalami ah: midnimada dhuleed iyo maamul-goboleedka dawladaha jira. Waxaa jira kiisas badan oo kooxo isku sheegtay 'dad' xaq u leh gooni-isu-taag, halka dawladda maamusha ay ku doodayso in arrintu tahay mid gudaha ah. Sababtaas awgeed, aqoonsiga dawlado cusub badanaa wuxuu ku xiran yahay siyaasadda dawladaha kale, ee ma aha oo kaliya fasiraad sharci.