Abaayo
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
78 luqadood
Abaayo waa gabadh ama haween la wadaagto hooyo, aabbe, ama labadooda. Waa mid ka mid ah xidhiidhada qaraabo (kinship) ee ugu caansan bulshooyinka oo dhan, waxayna ka dhalataa dhalasho, guur waalidiinta, ama korsasho. Erayga Af-Soomaali ah 'abaayo' waxaa sidoo kale loo isticmaalaa sida eray ixtiraam ah oo lagu tilmaamo gabadh aan qaraabo ahayn.
Xidhiidhka abaayo waa mid dhinacyo badan leh: waa xaalad bayooloji ah (wadaagga hidde-sideyaal), waa xaalad sharci ah (xuquuqda dhaxalka iyo qaraabada), waana xaalad bulsho ah (waajibaadka dadka isku qoys ah ka dhexeeya). Nidaamyada qaraabada ee kala duwan waxay abaayada siiyaan meel iyo waajibaad kala duwan.
Nooca xidhiidhka
Marka labada gabadh iyo walaal isku hooyo iyo isku aabbe yihiin, waxaa loo yaqaan abaayo buuxda. Haddii kaliya hal waalid la wadaagto, waxaa loo yaqaan abaayo-nus (half-sister). Waxaa kale oo jira abaayo la keenay guur cusub oo waalid ah, taas oo aan xidhiidh dhiig lahayn. Korsasho iyo naas-nuujin sidoo kale, siiba nidaamyada shareecada Islaamka, waxay abuuraan xidhiidh la mid ah kan qaraabada oo saameeya xukunnada guurka.
Isticmaalka Af-Soomaali
Af-Soomaaliga wuxuu leeyahay ereyo kala duwan: 'abaayo' iyo 'walaal' oo isku dhaf ah, halka 'walaal' loo isticmaalo labada jinsi. Ereyada 'abaayo' iyo 'abaayo yar/weyn' waxay muujiyaan kala sarraynta da'da, taas oo muhiim u ah nidaamka ixtiraamka qoyska. Isticmaalka bulsho ahaan, gabadh da'diinna ah ama ka weyn waxaa loogu yeeraa 'abaayo' iyada oo aan qaraabo lahayn.
Waajibaad iyo doorka qoyska
Qoysaska badankood, abaayo weyn waxay qaadataa qayb ka mid ah xannaanada carruurta ka yar. Nidaamyada dhaqaale ee ku salaysan qoyska ballaadhan, xidhiidhka abaayada waxaa laga sugaa gargaar dhaqaale, xilliyada guurka, iyo la-xidhiidhka labada qoys ee guurku isku xidhay. Sidoo kale, xidhiidhka abaayada wuxuu badanaa sii socdaa muddo dheer oo ka dheer xidhiidhada kale ee shaqsi, sababtoo ah nolol-fac wadaag.
Sharciga iyo dhaxalka
Nidaamyada sharciyeed waxay abaayada ku tilmaamaan qaraabo darajo koowaad ah, taas oo saameysa dhaxalka, mas'uuliyadda masruufka, iyo mamnuucidda guurka. Nidaamyo qaar, sida shareecada Islaamka, waxay qeexaan qaybo saxda ah oo dhaxal ah abaayo hesho, kuwaas oo kala duwanaan kara marka la eego cidda kale ee dhaxalka la wadaagta.