Abala-abalayn bayoloji
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
121 luqadood
Abala-abalayn bayoloji (Ingiriisi: biological classification, sidoo kale loo yaqaan taxonomy) waa qaybta bayoolajiga ee noolaha u kala saarta koox-koox iyadoo lagu salaynayo sifooyin la wadaago iyo xidhiidhka abtirsiinyada. Ujeeddadeedu waa in nidaam la isku raacsan yahay lagu magacaabo oo lagu kala garto nooleyaasha aduunka.
Nidaamka casriga ah wuxuu isticmaalaa heerar (ranks) is-dul-saaran: boqortooyo, qayb/phylum, fasal, amar, qoys, hidde (genus) iyo nooc (species). Nooc kastaa wuxuu leeyahay magac laba-eray ah oo Laatiin ah, tusaale ahaan magaca hiddaha oo ay ku xigto magaca nooca.
Magac-bixinta laba-erayga ah
Habka magac-bixinta laba-erayga ah (binomial nomenclature) waxaa caan ka dhigay bayoolajiste reer Iswiidhan ah Carl Linnaeus qarnigii 18-aad. Magaca koowaad waa hiddaha, waxaana lagu bilaabaa xaraf weyn; kan labaadna waa magaca nooca, oo lagu qoro xaraf yar. Labadaba caadi ahaan waxaa lagu daabacaa far jilicsan (italic). Xeerar caalami ah ayaa maamula sida magacyada loo aqbalo, si aan isku nooc laba magac oo kala duwan u lahaan.
Heerarka iyo kooxaha
Heerar dheeraad ah sida hoos-nooc, hoos-qoys ama super-amar ayaa la isticmaalaa marka baahi jirto. Boqortooyooyinka waaweyn ee soo jireenka ah waxaa ka mid ah xayawaanka, dhirta, fungi-ga iyo noolaha unug-keliga ah; qaar ka mid ah qorshayaasha casriga ahna waxay ka sarreysiiyaan saddex domain oo la kala yidhaahdo Bacteria, Archaea iyo Eukarya. Qaybintani ma aha mid la isku raacay meel kasta, waxayna is-beddeshaa marka cilmi cusub soo baxo.
Saldhigga xidhiidhka abtirsiinyada
Horraantii, kala-soocidu waxay ku tiirsanayd astaamo muuqda oo qaab-dhismeed ah: qaabka jidhka, lafaha, ubaxa iyo caleenta. Maanta waxaa lagu daraa xogta hidde-sidaha (DNA), taasoo suurtogal ka dhigaysa in la cabbiro inta u dhaxaysa noolaha xidhiidh dhow. Habkan waxaa lagu magacaabaa phylogenetics, wuxuuna badanaa keenaa in kooxo hore loo aaminsanaa in la kala jaro ama la isku daro.