Abti

Abti (sidoo kale loo qoro "apti") waa ereyga Af-Soomaaliga lagu tilmaamo walaalka hooyo, kaas oo ah nin xigaalo dhiig ah oo dhinaca hooyada ka soo galay. Erayga waxaa lagu daraa xigaalada dhinaca hooyo ee la yiraahdo reer-abti, taas oo ah kooxda qaraabada ee hooyadu ka soo jeedo.

Nidaamyada qaraabada ee luqadaha reer Yurub, sida Ingiriisiga (uncle), Faransiiska (oncle) iyo Talyaaniga (zio), hal eray ayaa loo isticmaalaa walaalka aabaha iyo walaalka hooyada labadaba. Af-Soomaaliga wuu kala saaraa: walaalka aabaha waxaa la yiraahdaa adeer, halka walaalka hooyada la yiraahdo abti. Kala-saaristan waxay muujinaysaa in doorka bulsho ee labada xigaalo uu kala duwan yahay.

Macnaha erayga iyo isticmaalkiisa

Abti waxaa badanaa loo isticmaalaa si toos ah marka lala hadlayo ninka, iyadoo magaca lagu darsan karo (tusaale: "Abti Xasan"). Waxaa kaloo loo adeegsadaa si ballaaran, oo lagu tilmaamo nin kasta oo ka soo jeeda qoyska ama qabiilka hooyada, xitaa haddii uusan si toos ah u ahayn walaalka hooyo. Marmarka qaar erayga waxaa loo isticmaalaa si edeb ah, oo lagula hadlo nin waayeel ah oo aan xigaalo ahayn.

Doorka bulshada

Dhaqanka Soomaalida, xiriirka abtiga iyo ilmaha walaashiis wuxuu inta badan noqdaa mid furan oo aan culeys badan lahayn, marka la barbardhigo xiriirka aabaha ee amar iyo edeb ku dhisan. Abtiga wuxuu badanaa noqdaa qof caawimaad dhaqaale ama talo bixin ah, gaar ahaan xilliyada aroosyada, dhaqan-dhaqaale, iyo marka arrimo qoys dhexdood ah la xallinayo.

Xiriirka nidaamka qabiilka

Nidaamka qabiilka Soomaaliyeed wuxuu ku dhisan yahay abtirsiinyada dhinaca aabaha (patrilineal), taas oo micnaheedu yahay in qofku ku tirsanaayo qabiilka aabihiis. Sidaas darteed abtiga wuxuu badanaa ka tirsan yahay qabiil kale. Xiriirkan wuxuu qofka siiyaa isku xirnaan dheeraad ah oo ka baxsan qabiilkiisa, taas oo lagu isticmaali karo xal-u-helidda khilaafaadka, ganacsiga iyo magangalyada.