Adeer
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Adeer waa erey Af-Soomaali ah oo asal ahaan lagu tilmaamo walaalka aabbaha, ama nin ka soo jeeda xaggii aabbaha oo isla heer ah. Erey-bixinta qaraabada Soomaalida waxay kala saartaa dhinaca aabbaha iyo dhinaca hooyada: walaalka aabbaha waa "adeer", halka walaalka hooyada loo yaqaan "abti". Sidoo kale gabadha walaasha aabbaha loo yaqaan "eeddo", walaashii hooyadana "habaryar" ama "hooyo yar".
Marka laga soo tago macnaha qaraabada, erey "adeer" waxaa loo isticmaalaa salaan bulsho ah oo lagu hadlo nin aan qaraabo ahayn. Isticmaalkaas wuxuu muujiyaa xushmad iyo dhowaanshi, gaar ahaan marka la hadlaayo nin ka weyn ama la mid ah da'da hadlaha. Waa mid ka mid ah erey-salaan badan oo qaraabo ka soo jeeda oo hadalka maalinlaha loo rogay, sida "abti", "walaal" iyo "eedo".
Meesha uu ka galo nidaamka qaraabada
Bulshada Soomaalida waxay ku dhisan tahay xidhiidh aabbe-dhalasho ah (patrilineal), taasoo la macno ah in qofka qabiilkiisa iyo xaqyada dhaqanka uu ka helo dhinaca aabbaha. Sababtaas ayaa adeerka ka dhigaysa qof xilkasnimo iyo maal ku xidhan yahay: wuxuu ka mid noqon karaa dadka masuul ka ah agoonta walaalkiis, arrimaha guurka, iyo dhexdhexaadinta khilaafyada qoyska. Carruurta adeerka — adeerkiis-ilmo — waxaa loo yaqaan "ina-adeer", oo ah xidhiidh muhiim ah oo taageero iyo iskaashi bulsho leh.
Isticmaalka hadalka iyo ereybixinta
Erey "adeer" wuxuu ku shaqeeyaa laba hab: mid magac ah ("adeerkay" — adeerkayga) iyo mid salaan toos ah ("Adeer, kaalay"). Sidoo kale waxaa la arkaa qaab yar oo jaceyl ah ama qaab lagu bilaabo hadal suuq iyo shaqo ah, halkaas oo uu la mid noqonayo "mudane" ama "walaal" ee luqadaha kale. Isbeddellada qaabkan waxay ku kala duwan yihiin gobolada iyo lahjadaha.
Xilalka dhaqanka
Marka aabbaha uu geeriyoodo, adeerka wuxuu inta badan qaadaa xilka ilaalinta carruurta iyo maamulka hantida qoyska, iyadoo lagu dabaqayo shareecada Islaamka iyo xeerka dhaqanka (xeer). Sidoo kale doorka adeerka wuu ka muuqdaa doodaha guurka: isaga oo ka mid ah odayaasha qoyska, wuxuu qayb ka noqdaa go'aannada yarada, xisaabta meherka iyo heshiisyada labada qoys.