Adke

Adke (af-Ingiriisi: solid) waa mid ka mid ah xaaladaha walaxda. Walaxda adag waxay leedahay qaab (shape) go'an iyo mug (volume) go'an, marka la barbardhigo dareeraha oo mug go'an leh laakiin qaabka weelka qaata, iyo gaaska oo labadaba beddela. Sababta ayaa ah in atamyada iyo unugyada ka kooban adkaha ay isku dhow yihiin, xoog isku xira awgeed, oo aanay si xor ah isugu socon karin — waxay kaliya ku gariiraan meelahooda.

Cilmiga baaraya sifooyinka walaxaha adag waxaa la yiraahdaa fiisigiska adkaha (solid-state physics), oo qayb ka ah cilmiga walaxda la isku daray (condensed matter physics). Waxaa lagu qiimeeyaa sifooyin sida adkeynta, kuleyl-gudbinta, koronto-gudbinta, iyo sida walaxdu u falcelisay marka la riixo ama la kululeeyo.

Qaab-dhismeedka gudaha

Adkaha waxaa loo kala saaraa laba nooc oo waaweyn. Kuwa krystaalka ah (crystalline) waxay leeyihiin habayn is-celcelisa oo joogto ah, sida milixda cuntada, biraha badankood iyo dheeman. Kuwa aan qaab lahayn (amorphous) waxay leeyihiin habayn aan si dheer u soo noqnoqonin, tusaale ahaan muraayadda iyo qaar ka mid ah balaastigga. Adkaha krystaalka ah badanaa waxay leeyihiin heer-dhalaal cad, halka kuwa amorphous-ka ah ay tartiib u jilcaan marka kuleylka kordho.

Xoogagga isku haya

Waxa unugyada ku haya meelahooda waa xoogag kala duwan: xiriirka ion-ka (sida milixda), xiriirka covalent-ka (sida dheemanka iyo silikoonka), xiriirka birta oo elektaroonnadu ku wada dhex socdaan (sababta biruhu korontada u gudbiyaan), iyo xoogagga daciifka ah ee unugyada u dhexeeya sida qaar ka mid ah adkaha unugyada leh. Nooca xiriirku wuxuu go'aamiyaa adkaanta, heer-dhalaalka, iyo in walaxdu korontada gudbiso iyo in kale.

Isbeddelka xaaladaha

Adku wuxuu u beddelmi karaa dareere marka kuleyl lagu daro, taasoo la yiraahdo dhalaalid; habka lidkeeda ah waa barafowgga. Xaaladaha qaarkood adku wuxuu si toos ah u noqon karaa gaas iyada oo aan dareere lagu marin, taas oo loo yaqaan sublimation, tusaale ahaan barafka qalalan ee kaarboon-laba-ogsaydhka ah. Isbeddelladan waxay ku xiran yihiin heerkulka iyo cadaadiska.

Muhiimadda

Sifooyinka adkaha ayaa saldhig u ah farsamada dhismaha, biraha, iyo teknolojiyada elektaroonigga ah. Tusaale ahaan, semiconductor-ka silikoonka ah — oo ah adke krystaal ah — ayaa aasaas u ah shiibabka kombiyuutarrada. Baaritaanka qaab-dhismeedka adkaha waxaa badanaa lagu sameeyaa raajo (X-ray diffraction), oo lagu ogaado sida atamyadu u habaysan yihiin.