Adnan Menderes

Adnan Menderes (1899–1961) wuxuu ahaa siyaasi Turki ah oo hoggaamiyay Xisbiga Dimuqraadiga (Demokrat Parti) oo xilka hayay ra'iisul wasaaraha Turkiga tobankii sano ee u dhexeeyay 1950 ilaa 1960. Wuxuu noqday ra'iisul wasaarihii ugu horreeyay ee ka soo baxa doorasho xor ah oo xisbi badan oo ka dhacday Turkiga, taasoo soo afjartay hoggaanka hal-xisbiga ee Xisbiga Jamhuuriyadda Dadka (CHP).

Xilligiisa waxaa lagu xusuustaa fidinta wadooyinka, mashiinka beeraha, iyo xiriirka dhow ee Turkiga la yeeshay Galbeedka. Sannadihii dambe ee xukunkiisa waxaa kordhay cadaadis lagu hayo saxaafadda iyo mucaaradka, dhaqaalihiina wuxuu galay dhibaato sicir-bararka iyo deynta ah. Ka dib afgembigii militariga ee 27 Maajo 1960, waa la xukumay oo la toogtay 1961.

Nolol hore iyo bilowga siyaasadda

Menderes wuxuu ka soo jeeday gobolka Aydın ee galbeedka Anadoluu, qoys beeraley hodan ah. Wuxuu bartay sharciga, waxuuna siyaasadda ku soo galay safka Xisbiga Jamhuuriyadda Dadka, kadibna wuxuu noqday xubin ka mid ah kooxdii dalbatay in loo furo nidaam xisbi badan. Sannadkii 1946 wuxuu la aasaasay Xisbiga Dimuqraadiga siyaasiyiin ay ka mid ahaayeen Celâl Bayar, Fuat Köprülü iyo Refik Koraltan.

Doorashadii 1950 iyo siyaasadaha xukunka

Doorashadii guud ee 1950 Xisbiga Dimuqraadiga wuxuu ku guuleystay kursiyo badan, Menderesna wuxuu qabtay xilka ra'iisul wasaaraha. Dowladdiisu waxay dardar gelisay maalgashiga miyiga: taraktarro, biyo-xireeno, wadooyin iyo waaxyo beereed. Waxay sidoo kale u furtay dalka maalgashi shisheeye iyo kaalmo dibadeed. Arrimaha caalamiga, Turkigu wuxuu ciidan u diray dagaalkii Kuuriya, sannadkii 1952-na wuxuu xubin ka noqday NATO.

Muranka iyo culeyska nidaamka

Sannadihii 1950-meeyada dambe, dowladda Menderes waxay soo rogtay sharciyo xaddiday warbaahinta iyo hawlaha mucaaradka, waxaana la sameeyay guddiyo baaris oo baarlamaani ah oo mucaaradka lagu cadaadinayo. Sicir-bararka iyo yaraanta lacagta qalaad ayaa dhibaato ka dhaliyay suuqa. Sanadkii 1955 waxaa Istanbul ka dhacay rabshado lagu weeraray dukaamo iyo hantida laga leeyahay dadka Giriigga iyo qowmiyadaha kale, taasoo su'aalo badan ka taagtay doorkii booliska iyo dowladda.

Afgembiga 1960, maxkamadda iyo dhimashada

27 Maajo 1960 kooxo saraakiil ah ayaa afgembi ku qabsaday xukunka, waxaana la kaxeeyay Menderes iyo qaar badan oo xubno xisbiga ah. Waxaa maxkamad gaar ah loogu qabtay jasiiradda Yassıada, iyadoo lagu eedeeyay ku xadgudubka dastuurka iyo dembiyo kale. Menderes waxaa la toogtay bishii Sebtembar 1961; wasiirradii arrimaha dibadda iyo maaliyadda ee dowladdiisana isla xilligaas ayaa xukun dil lagu fuliyay.

Dhaxalka

Sannadihii 1990-meeyadii, baarlamaanka Turkigu wuxuu meel mariyay sharci sumcadda dib ugu soo celiyay Menderes iyo saaxiibbadiis, meydkiisana Istanbul lagu aasay xabaal xusuus ah. Magaciisa waxaa loo bixiyay garoonka diyaaradaha Izmir iyo jaamacad iyo waddooyin. Xisbiyada bariga-dhexe ee siyaasadda Turkiga ayaa inta badan isku xiray dhaxalkiisa, iyagoo ka dhigay astaan doorashada dadweynaha ka soo horjeeda faragelinta militariga; dhinaca kale, dadka wax dhaleeceeya waxay tilmaamaan xaddidaadda saxaafadda iyo qalalaasaha dhaqaale ee sannadihii ugu dambeeyay xukunkiisa.