Af-Amxaari

Af-Amxaari (Amharic) waa luqad ka tirsan qoyska luqadaha Semitig-ga (laan ka mid ah qoyska Afroasiatic-ga), oo si weyn looga hadlo Itoobiya, gaar ahaan bartamaha iyo woqooyi-bari ee dalka. Waa mid ka mid ah luqadaha ugu badan ee ku hadlayaasha leh ee Bariga Afrika, waxaana loo isticmaalaa luqad isgaarsiineed (lingua franca) oo dad luqado kala duwan ku hadla ay ku wada xiriiraan, gaar ahaan magaalooyinka.

Af-Amxaari waxa lagu qoraa farta Gecez (Ge'ez), oo sidoo kale loo yaqaan 'fidal'. Farta waa nidaam abugida ah: calaamad kastaa waxay matashaa isku-dar shibbane iyo shaqal, halka shaqalka lagu muujiyo isbeddel yar oo ku dhaca qaabka calaamadda. Sidaas darteed farta ma aha xuruuf kala go'an sida Laatiinka.

Meel-ku-jirka qoyska luqadaha

Af-Amxaari waxay ka tirsan tahay laanta koonfureed ee luqadaha Semitig-ga Itoobiya. Waxay xidhiidh dhow la leedahay luqado kale oo Itoobiya laga hadlo sida Tigrinya, Guragigna iyo Argobba, iyo sidoo kale Af-Gecez oo ah luqad hore oo hadda inta badan loo isticmaalo arrimaha diinta ee Kaniisadda Ortodokska Itoobiya. Sida luqadaha Semitig-ga kale, Af-Amxaari waxay ku salaysan tahay nidaam xidid shibbanooyin ah oo qaabab kala duwan lagu dhex geliyo si loo sameeyo ereyo iyo waqtiyo kala duwan.

Naxwaha

Habka jumladda ee caadiga ah waa mowduuc–shay–fal (SOV), taas oo ka duwan luqadaha Semitig-ga qaar sida Carabiga. Falku wuxuu qaataa lifaaqyo muujiya qofka, tirada iyo jinsiga. Waxaa jira laba jinsi oo naxwe ah: lab iyo dheddig. Isticmaalka qaabab sharaf-siin ah ayaa caadi ah marka lagu hadlayo qof weyn ama madax.

Xaaladda rasmiga ah

Af-Amxaari waa luqadda shaqada ee dowladda federaalka ee Itoobiya, waxaana loo isticmaalaa maamulka, waxbarashada, warbaahinta iyo maxkamadaha. Dastuurka Itoobiya wuxuu deegaanada u oggol yahay inay dooranayaan luqadooda shaqo, sidaas awgeed luqado kale sida Af-Oromo, Tigrinya iyo Soomaaliga ayaa deegaanadooda ku shaqo ah. Sannadihii dambe dowladda federaalku waxay ku dartay luqado dheeraad ah oo la wadaaga heerka luqadda shaqada.