Af Dangme

Af Dangme (sidoo kale loo qoro Adangme) waa luqad lagaga hadlo koonfur-bariga dalka Ghana, gaar ahaan gobollada u dhow xeebta iyo dhulka Accra bari ka xiga. Waxay ka mid tahay qoyska luqadaha Naygar-Kongo, laanta Kwa, koox lagu magacaabo Ga-Dangme.

Dangme iyo Ga waa laba luqadood oo isku xidhan oo isku dhow, laakiin isma faham oo dhammaystiran. Dadka ku hadla waxaa loo yaqaan Dangmeli (Adangbe). Luqadda waxaa lagu qoraa xarfaha Laatiinka, iyadoo la isticmaalo calaamado ku habboon dhawaaqyada luqadaha Afrika, sida ɛ iyo ɔ.

Lahjadaha

Dangme waxaa loo kala qaybiyaa dhowr lahjadood oo la xidhiidha degmooyinka dhaqameed, oo ay ka mid yihiin Ada, Nungua, Kpone, Prampram (Gbugbla), Shai (Se), Krobo (Klo) iyo Osudoku. Farqiga u dhexeeya inta badan waa ku dhawaaqid iyo erey-bixin, mana joojiyo is-faham.

Sifooyinka luqadeed

Dangme waa luqad cod-heer leh (tonal), taas oo micnaheedu yahay in sarreynta ama hooseynta codku ay beddesho macnaha erayga ama shaqadiisa naxwaha. Habka jumladu badanaa waa fale-ka-dambeeya maadada (maado – fal – shey). Falalka silsilad ah (serial verbs) waa astaan caadi ah oo ka muuqata luqadaha Kwa.

Isticmaalka bulshada

Dangme waxay ka mid tahay luqadaha Ghana ee lagu barto dugsiyada hoose oo warbaahinta qaarkood laga isticmaalo. Waxaa lagu daabacay qoraallo diimeed, buugaag waxbarasho iyo qaamuusyo. Dad badan oo ku hadla waxay sidoo kale isticmaalaan Ingiriisiga, oo ah luqadda rasmiga ah, iyo Twi ama Ga marka ay ganacsi iyo magaalo galaan.