Af-Faarisi

Af-Faarisi (Faarsi) waa luqad ka tirsan qoyska Hindo-Yurubiyaan, laanta Iiraaniyaanka. Waa luqadda rasmiga ah ee Iiraan, waana mid ka mid ah luqadaha rasmiga ah ee Afgaanistaan iyo Tajikistan. Tirada dadka ku hadla waa tobanaan malyuun, oo ay ku jiraan dad badan oo luqad labaad ahaan u isticmaala.

Luqaddu waxay leedahay saddex qaab oo waaweyn oo dawladaha kala duwan si rasmi ah u aqoonsadeen: Faarsi (Iiraan), Dari (Afgaanistaan) iyo Tajiki (Tajikistan). Saddexdaas way is fahmi karaan inta badan, laakiin waxay ku kala duwan yihiin ku dhawaaqid, ereybixin iyo far.

Taariikhda

Aqoonyahannadu waxay taariikhda luqadda u kala qaybiyaan saddex marxaladood: Faarsi Hore (qoraallada boqortooyada Akhamaniyiinta ee far dhagax lagu qoray), Faarsi Dhexe (waqtigii Saasaaniyiinta), iyo Faarsi Casri ah oo bilaabatay ka dib qarniyadii hore ee Islaamka. Faarsiga casriga ah wuxuu si weyn u amaahday erey badan oo Carabi ah, gaar ahaan qaybaha diinta, sharciga iyo cilmiga.

Far-qorista

Iiraan iyo Afgaanistaan waxaa loo isticmaalaa far Carabi ah oo la beddelay, oo lagu daray xarfo dheeraad ah sida پ، چ، ژ، گ. Tajikistan waxaa laga isticmaalaa far Siriiliig ah, taasoo ka timid xilligii Midowga Soofiyeeti. Farqiga farta ayaa sababa in qoraallada saddexda dal aan si toos ah loo akhrin karin, in kastoo hadalku isku dhow yahay.

Naxwaha

Af-Faarisi ma laha jinsi naxweed (lab iyo dheddig lama kala saaro), mana laha nooc kala duwan oo magaca lagu weecdo sida luqadaha Jarmalka. Kala hab-dhaca jumladda caadiga ah waa fal-dambeeye: falku wuxuu inta badan yimaadaa dhammaadka jumladda. Ficillada waxaa lagu muujiyaa horgale iyo dabagale, waxaana jira nidaam waqtiyeed oo si joogto ah u shaqeeya.

Suugaanta iyo saamaynta

Faarsigu wuxuu leeyahay dhaxal suugaaneed dheer oo ay ka mid yihiin gabayaagii sida Ferdawsi, Sacdi, Xaafid iyo Ruumi. Muddo dheer wuxuu ahaa luqadda maamulka iyo suugaanta ee bariga Islaamka, gaar ahaan Hindiya waqtigii Muquraaniyiinta, Turkiga Cusmaaniyiinta iyo Aasiyada Dhexe. Sababtaas awgeed erey badan oo Faarsi ah ayaa gudaha u galay Urdu, Turkiga, Hindi iyo luqado kale.