Af-Faransiis

Af-Faransiis (Faransiis: français) waa luqad ka tirsan qoyska luqadaha Hindo-Yurubiyaanka, gaar ahaan laanta Roomaanis (luqadaha ka soo farcamay Laatiinka). Waa luqadda rasmiga ah ee Faransiiska, waxaana sidoo kale luqad rasmi ah ku tahay dalal badan oo Afrika, Yurub iyo Kanada ah. Waa mid ka mid ah luqadaha shaqada ee Qaramada Midoobay iyo hay'ado caalami ah oo kale.

Af-Faransiis wuxuu ku qornaa xarfaha Laatiinka, isagoo isticmaala calaamado xaraf-korreed sida é, è, ê, ë, ç iyo â. Hab-qorista iyo hab-dhawaaqidda aad bay ku kala duwan yihiin: xaraf badan oo dhammaadka erayga ah lama dhawaaqo, sidoo kale isku-xirka dhawaaqyada (liaison) wuxuu erayada ku dhex socda hadalka.

Taariikhda iyo asalka

Af-Faransiis wuxuu ka soo baxay Laatiinkii caanka ahaa (Vulgar Latin) oo laga hadlayey gobolka Gaul ka dib qabsashadii Roomaanka. Saamayn ayaa ku yeeshay luqadaha Selti ee horay u joogay iyo luqadda Faransigii Jarmalka (Frankish). Qoraallada ugu horreeya ee luqaddan waxay ka soo bilaabmaan qarniyada dhexe, kadibna waxay marxalado kala duwan soo martay: Faransiiskii hore, Faransiiskii dhexe, iyo Faransiiska casriga ah.

Fidinta iyo goobaha laga hadlo

Marka laga soo tago Faransiiska, waxaa luqaddan looga hadlaa qaybo ka mid ah Belgium, Switzerland, Luxembourg iyo Monaco. Kanada waxay Faransiiska ka dhigtay luqad rasmi ah heer federaal, waana luqadda ugu badan gobolka Québec. Qaaradda Afrika waxaa ku jira dalal badan — sida Senegal, Mali, Kôdifwaar, Kongo iyo Kamaruun — oo Faransiiska u adeegsada dawlad iyo waxbarasho, taasoo ka dhigaysa gobol muhiim ah oo tirada ku hadlaysa sii korodhaysa.

Dhismaha naxwaha

Af-Faransiis magacyada wuxuu u kala saara laba jinsi: lab iyo dhedig, kuwaasoo saameeya calaamadaha (le/la, un/une) iyo tilmaamayaasha. Ficilada aad ayey isbeddelaan iyadoo la eegayo qofka, tirada, waqtiga iyo qaabka; waxaana jira saddex koox oo isku-beddelasho ah oo weyn iyo ficilo aan caadi ahayn oo tiro badan. Habka jumladda caadiga ah waa fal-ka-hor: falgalayaal, ficil, yeelasho (SVO).

Nidaamka luqadda iyo saamaynta caalamiga

Hay'addaha sida Académie française (Faransiiska) iyo Office québécois de la langue française (Québec) waxay soo saaraa talooyin ku saabsan ereybixin iyo hab-qoris, in kastoo talooyinkooda aan sharci ku qasbanayn. Af-Faransiis wuxuu ereyo badan geliyey luqadaha kale, gaar ahaan Ingiriisiga (dhanka sharciga, maamulka iyo cuntada), waxaana laga barto sida luqad labaad iskuulo badan oo adduunka ah.