Af-Hawsa

Af-Hawsa (Hausa) waa luqad ka mid ah qoyska Chadic, oo qayb ka ah qoysaska waaweyn ee Afro-Aasiyaanka. Waa luqadda hooyo ee dadka Hawsaha, oo inta badan ku nool waqooyiga Nayjeeriya iyo koonfurta Nayjer. Waxay kaloo caan ku tahay in loo isticmaalo luqad wada-xidhiidh (lingua franca) oo dad badan oo aan Hawsa ahayn ku wada hadlaan suuqyada iyo waddooyinka ganacsiga ee Galbeedka iyo Bartamaha Afrika.

Af-Hawsa waa mid ka mid ah luqadaha ugu badan ee lagaga hadlo Afrika, marka la eego isku darka dadka ku hadla iyo kuwa luqad labaad ahaan u isticmaala. Waxaa lagu isticmaalaa idaacadaha, waxbarashada hoose, suuqyada iyo warbaahinta bulshada, waxaana jira dhaqan qoraal oo taariikh dheer leh.

Meelaha lagaga hadlo

Xarunta ugu weyn ee Af-Hawsa waa gobollada waqooyiga Nayjeeriya — sida Kano, Katsina, Sokoto, Zaria iyo Kaduna — iyo koonfurta Nayjer. Bulshooyin ku hadla Af-Hawsa waxaa sidoo kale laga helaa Ghana, Kaameruun, Chad, Benin, Sudan iyo dalal kale, badanaa ka dhashay socdaalka ganacsiga iyo xajka. Nayjer waxay Af-Hawsa ka mid tahay luqadaha qaran ee la aqoonsan yahay; Nayjeeriya waxay ka mid tahay luqadaha waaweyn ee gudaha loo isticmaalo, iyadoo Ingiriisiga uu yahay luqadda rasmiga ah.

Sifooyinka luqadeed

Af-Hawsa waa luqad cod-heerar leh (tonal): dhawaaqa sarreeya, hooseeya iyo mid hoos u dhacaya ayaa micnaha beddeli kara. Waxay leedahay farqi u dhexeeya shaqallada gaagaaban iyo kuwa dhaadheer. Magacyada waxay u kala baxaan laba jinsi — lab iyo dhedig — kaas oo saameeya cadeeyaha iyo tilmaamaha. Falka waxaa lala socodsiiyaa qayb yar oo tilmaamaysa qofka, tirada iyo waqtiga, taasoo ka horreysa falka laftiisa.

Qoraalka

Af-Hawsa waxaa lagu qoray laba nidaam. Kii hore wuxuu ahaa 'ajami', oo ah xarfaha Carabiga oo loo habeeyey dhawaaqyada Hawsa, waxaana loo isticmaali jiray qoraallo diimeed iyo maansooyin. Xilligii gumeysiga waxaa la sameeyay qoraal Laatiin ah oo la yiraahdo 'boko', kaasoo hadda ah kan ugu badan ee dugsiyada, warbaahinta iyo daabacaadda. Boko wuxuu isticmaalaa xarfo gaar ah oo tilmaamaya dhawaaqyo aan Ingiriisiga ku jirin.

Lahjadaha iyo ereybixinta

Waxaa jira lahjado kala duwan, iyadoo lahjadda Kano badanaa loo aqoonsado mid caadi ah oo warbaahinta lagu isticmaalo. Ereybixinta waxaa si weyn u saameeyay Carabiga, gaar ahaan erayada diinta, sharciga, ganacsiga iyo waxbarashada. Erayo ka soo jeeda Ingiriisiga iyo Faransiiska ayaa sidoo kale gashay, iyadoo ay kala saameeyeen taariikhda gumeysiga Nayjeeriya iyo Nayjer.