Af-Jafaaniis (Af-Jaawa)

Af-Jaawa (Ingiriisi: Javanese) waa luqad ka tirsan qoyska luqadaha Austronesian, oo lagu hadlo inta badan bartamaha iyo bariga jasiiradda Jaawa ee dalka Indonesia. Waa luqadda ugu badan ku hadlayaasha hooyo ee Indonesia, in kastoo Af-Indonesiiga (Bahasa Indonesia) yahay luqadda rasmiga ah ee dawladda iyo waxbarashada.

Ku hadlayaasheeda waxay ku nool yihiin gobollada Bartamaha Jaawa, Bariga Jaawa iyo degaanka gaarka ah ee Yogyakarta, sidoo kale qaybo ka mid ah Banten iyo Bariga Jaawa Galbeed. Sababo la xiriira barakicin iyo guuritaan (transmigration) ayaa loo helo koox ku hadal ah oo ku nool Sumatra, Kalimantan iyo dalal kale sida Suriname iyo Malaysia.

Heerarka hadalka

Astaanta ugu caansan ee Af-Jaawa waa nidaamka heerarka edebta (loo yaqaan speech levels). Heerka hooseeya ee loo isticmaalo saaxiibada iyo qoyska waxaa loo yaqaan ngoko, halka heer sare oo lagu ixtiraamo dadka waaweyn ama shakhsi aan la aqoon loo yaqaan krama. Waxaa kaloo jira heerar dhexdhexaad ah. Isbeddelku wuxuu saameeya ereyada laftooda, ma aha oo kaliya lahjadda; erey kasta oo caadi ah wuxuu yeelan karaa laba ama saddex qaab oo kala duwan.

Qorista

Maanta Af-Jaawa waxaa badanaa lagu qoraa xarfaha Laatiinka. Taariikh ahaan waxaa loo isticmaalay far u gaar ah oo la yiraahdo Aksara Jawa (Hanacaraka), oo ka soo jeeda dhaxalka farta Bramiga ah ee Hindiya. Farta Jaawa hadda waxaa badanaa lagu bartaa dugsiyada gobolka iyo isticmaalka dhaqameed, sida astaamaha wadooyinka iyo qoraallada calaamadaha.

Taariikh iyo suugaan

Af-Jaawa wuxuu leeyahay taariikh qoraal ah oo dheer. Marxaladda hore ee la yaqaan Jaawa Hore (Kawi) waxay ka muuqataa qoraallo dhagax ah iyo suugaan gabay ah oo laga helay boqortooyooyinkii hindu-buddhist ee Jaawa. Ereyo badan ayuu ka soo qaatay Sanskrit, kadibna Carabi iyo Nederlaan, sida ay xaaladda diinta iyo gumeysiga u kala beddelantay.

Xaaladda maanta

Af-Jaawa waa luqad xoog leh oo ku hadalku badan yahay guryaha iyo suuqyada, laakiin isticmaalka heerarka sare ee krama ayaa hooseeya dhallinyarada. Waxaa jira barnaamijyo waxbarasho iyo warbaahin gobol ah oo isku dayaya in la sii wado tacliinta farta iyo heerarka edebta.