Af Kikuyu
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
62 luqadood
Af Kikuyu (oo isku magaciisa lagu yiraahdo Gĩkũyũ) waa luqad ka mid ah qoyska Bantu, oo qayb ka ah laanta luqadaha Niger-Congo. Waxaa lagaga hadlaa bartamaha dalka Kenya, gaar ahaan gobollada ku xeeran buurta Kenya iyo dhinaca koonfureed ee ka xigga. Waa mid ka mid ah luqadooyinka ugu badan ku hadlayaasha gudaha Kenya, iyadoo ku hadlayaasheeda ay tirodhow ka noqonayaan malaayiin dhowr ah.
Kikuyu waa luqad hooyo, halka Af Swaaxili iyo Ingiriisi ay yihiin luqadaha rasmiga ah ee dalka. Sidaas darteed dad badan oo Kikuyu ku hadla waa saddex-luqadeed: waxay guriga iyo suuqa deegaanka isticmaalaan Kikuyu, dowladda iyo iskuulka Swaaxili iyo Ingiriisi.
Qoys-luqadeed iyo luqadaha la xiga
Kikuyu waxay si dhow ula xiriirtaa luqado kale oo bartamaha Kenya laga hadlo, sida Embu, Meru iyo Kamba. Luqadahaas waxay wadaagaan qaar badan oo ereyada aasaasiga ah iyo qaab-dhismeedka naxwaha, oo mararka qaar ku hadlayaashu si qayb ah ayay isu fahmi karaan. Isku dhowaanshahaas ayaa keenay in cilmi-baarayaal qaarkood u kala saaraan koox luqadeed oo isku xidhan.
Qaab-dhismeedka
Sida luqadaha Bantu kale, Kikuyu waxay leedahay nidaam fasallada magacyada (noun classes): magac kastaa waxaa hor yaal horgale muujinaya fasalka iyo tirada, halka ficilka iyo tilmaanta ay la mid noqdaan (agreement). Ficilka waxaa lagu dhisaa xididka iyo lifaaqyo muujinaya qofka, waqtiga iyo qaabka falka. Kikuyu waxay kaloo isticmaashaa cod-kor iyo cod-hoos (tone), taasoo micnaha erayada iyo ficillada beddeli karta.
Qorista
Kikuyu waxaa lagu qoraa xarfaha Laatiinka, nidaam qorista oo asal ahaan la xiriira shaqada gudbiyayaasha diinta Kiristaanka qarniyadii 19-aad iyo 20-aad, oo Kitaabka Quduuska ah iyo buugaagta iskuulka ku turjumay. Xarfaha ĩ iyo ũ waxaa loo isticmaalaa shaqallo aan Ingiriisiga ku jirin. Cod-korka badanaa lama calaamadiyo qorista caadiga ah, laakiin waxaa lagu tilmaamaa qoraallada cilmi-baarista.
Suugaan iyo warbaahin
Kikuyu waxay leedahay warbaahin idaacado ah, muusig ganacsi ah, iyo daabacaado diimeed iyo waxbarasho. Qoraaga caanka ah Ngũgĩ wa Thiong'o wuxuu, ka dib markii uu horraantii Ingiriisiga ku qorayay, u wareegay inuu buugaagta hordhaca ah ku qoro Kikuyu, taasoo qayb ka ahayd doodda ku saabsan luqadaha Afrika iyo suugaanta.