Af Kirundi

Af Kirundi (Kirundi) waa luqad ka tirsan koox-luqadaha Bantu, oo ay ku hadlaan dadka reer Burundi. Waa luqadda qaranka Burundi, waxaana lagu isticmaalaa waxbarashada hoose, warbaahinta, cibaadada iyo maamulka maxalliga ah. Waxaa kaloo lagaga hadlaa qeybo ka mid ah Rwanda, Tanzania iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Kongo, gaar ahaan meelaha xadka ku dhow.

Kirundi wuxuu aad ugu dhow yahay Kinyarwanda, luqadda Rwanda, iyo sidoo kale Giha (Kiha) ee Tanzania. Kuwan waxaa loo tixgeliyaa isku xigto luqadeed hal-koox ah oo isu fahmi kara si qeyb ah; qaar baa ku tilmaamaa lahjado hal luqad ah oo weyn, halka kuwo kalena ay u kala saarayaan luqado gooni ah iyadoo lagu saleynayo arrimo siyaasadeed iyo qaran.

Dhismaha luqadeed

Sida luqadaha Bantu kale, Kirundi wuxuu leeyahay nidaam koox-magac (noun classes) oo magacyada u kala qeybiya kooxo, mid walbana leedahay horgale gaar ah oo lagu garto tirada iyo nooca. Falalka waxaa lagu dhisaa horgalayo iyo dabagalayo oo muujiya qofka, waqtiga iyo habka (aspect). Erey-bixinta iyo isku-xirka jumlada waxay si adag ugu xiran yihiin kooxaha magacyada.

Kirundi waa luqad codad-heer leh (tonal), taas oo micnaheedu tahay in kor-u-kac ama hoos-u-dhac codka uu beddelo macnaha ereyga ama qaabka falka. Sidoo kale waxaa ka muuqda kala duwanaansho dhererka shaqallada. Waxyaabahan awgood, qoraalka caadiga ah oo aan calaamado cod lahayn mararka qaar wuxuu keenaa laba-macneyn.

Qoraal iyo isticmaal rasmi ah

Kirundi waxaa lagu qoraa xarfaha Laatiinka, oo la qaabeeyay xilligii gumeysiga iyo shaqada adeegayaasha diinta. Burundi waxay Kirundi u aqoonsatay luqad rasmi ah oo la wadaagto Faransiiska; sannadihii dambe Ingiriiska iyo Swahili ayaa sidoo kale meel ka helay siyaasadda luqadeed ee dalka. Kirundi waa luqadda ugu badan ee la isticmaalo maalinlaha, iyadoo Faransiis iyo Swahili lagu adeegsato ganacsi iyo xiriir gudbis ah.

Dhaqan iyo suugaan

Kirundi wuxuu haystaa suugaan afka ah oo balaadhan: maahmaahyo, sheeko-xariiro, gabayo amaan ah iyo heeso shaqo. Sheeko-yaqaanka iyo gabayaaga waxay taariikh ahaan door ka qaateen ilaalinta taariikhda bulshada iyo boqortooyadii hore ee Burundi. Xilliyada casriga ah, raadiyaha iyo muusigga ayaa noqday mareen weyn oo Kirundi lagu faafiyo.