Af Kongo

Af Kongo, oo sidoo kale loo yaqaan Kikongo, waa luqad ka mid ah qoyska luqadaha Bantu. Waxaa lagaga hadlaa qaybo ka mid ah Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo, Jamhuuriyadda Kongo, iyo waqooyiga Angola, oo ay ku jiraan deegaanka Cabinda. Magaca luqadda wuxuu ka soo jeedaa dadka Kongo (Bakongo) iyo boqortooyadii Kongo ee taariikhda lahayd aagga.

Kikongo ma aha hal luqad oo isku mid ah, laakiin waa koox lahjado is dhow oo mararka qaarkood aan si buuxda isu fahmin. Sidaas darteed cilmi-baarayaashu waxay badanaa ka hadlaan 'kooxda Kongo' halkii ay ka hadli lahaayeen hal luqad keliya.

Sifooyinka luqadeed

Sida luqadaha Bantu kale, Kikongo waxay leedahay nidaam fasallo magac ah (noun classes), oo magac kastaa uu leeyahay horgale muujinaya fasalka iyo tirada. Horgaladaas ayaa sidoo kale saameeya ficilka iyo tilmaanta, taas oo abuurta is-waafajin (agreement) dhammaan jumladda ku faafta. Ereybixinta ficilka waxay isticmaashaa horgalayaal iyo dabagalayaal muujiya wakhtiga iyo qaabka falka.

Kituba iyo luqadaha ka soo baxay

Kikongo waxay saldhig u tahay Kituba (oo sidoo kale loo yaqaan Kikongo ya leta ama Munukutuba), oo ah luqad fudud oo isgaarsiineed (creole/pidgin asal ah) oo si ballaaran loogaga hadlo qaybaha koonfureed ee labada Kongo. Kituba waxay leedahay naxwe ka fudud tan Kikongo asalka ah, waxaana loo adeegsadaa suuqyada, gaadiidka iyo warbaahinta.

Taariikh iyo qoraal

Kikongo waxay ka mid tahay luqadaha Afrika ee ugu horreeyay ee lagu qoro farta Laatiinka, maadaama wadaaddo Yurubiyaan ah ay diiwaan iyo qaamuusyo sameeyeen tan iyo qarniyadii hore ee xiriirka Boqortooyada Kongo iyo Boortaqiiska. Maanta waxaa loo isticmaalaa waxbarasho hoose, raadiye iyo hab-cibaadeed, iyaddoo luqadaha rasmiga ah ee dawladaha ay yihiin Faransiis (labada Kongo) iyo Boortaqiis (Angola).

Kikongo waxay sidoo kale saameyn ku yeelatay luqado ka baxsan Afrika, iyada oo ereyo Kikongo asal ah lagu arko luqado iyo hab-hadal ka jira Ameerikada, taas oo la xiriirta ganacsigii addoonsiga ee Atlantigga.