Af-Laatiin
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
248 luqadood
Af-Laatiin (Latin) waa luqad ka tirsan qoyska luqadaha Hindi-Yurub, laanta Italic. Waxay markii hore lagu hadlaa gobolka Latium ee bartamaha Talyaaniga, halkaas oo magaalada Roma ku taallo. Markii awoodda Roma ballaartay, Af-Laatiin ayaa noqotay luqadda maamulka, ciidanka iyo maxkamadaha ee Boqortooyada Roomaanka.
Maanta Af-Laatiin looma isticmaalo hadal maalinle ah oo bulsho dhalasho ah. Hase yeeshee weli waxay ka shaqaysaa Kaniisadda Katooligga iyo dawladda Vatican-ka, waxaana lagu qoraa magacyada cilmi-nooleyaasha, sharciga iyo caafimaadka. Sidaas darteed dad badan waxay ku tilmaamaan luqad 'la barto oo aan la dhalan'.
Farta iyo dhawaaqa
Far-Laatiinka waxaa laga soo qaatay farta Yunaaniga, iyada oo dhex-dhexaadka Etruscan-ka lagu soo mariyay. Qoraalka hore ma lahayn kala-soocid xarfo waaweyn iyo yaryar, mana lahayn calaamado kala-gooys badan. Xarfaha J, U iyo W waxay soo galeen wakhti dambe. Farta Af-Laatiin hadda waa nidaamka qorista ugu baahsan aduunka, oo Af-Soomaaliga qoraalka rasmiga ah sidoo kale ku qoran yahay.
Naxwaha
Af-Laatiin waa luqad 'inflectional' ah: dhammaadka erayga wuu is-beddelaa si loo muujiyo shaqada erayga jumladda dhexdeeda. Magacyada waxay leeyihiin dhowr kiis (case) sida nominative, accusative, genitive, dative iyo ablative. Falalka waxay muujiyaan waqti, cabbir iyo cid. Sababtoo ah macnaha dhammaadyada ku xiran, kala-hormarinta ereyada jumladda waa mid furan, gaar ahaan gabayada.
Marxaladaha iyo isbeddelka
Culimada waxay kala saaraan marxalado: Laatiinka hore, Laatiinka Classical (qoraallada Cicero iyo Virgil), Laatiinka Vulgar (hadalka dadka caadiga ah), Laatiinka Kaniisadda iyo Laatiinka Cusub ee cilmiga. Laatiinka Vulgar wuu kala tagay gobol gobol, kadibna wuxuu noqday luqadaha Romance-ka: Talyaani, Isbaanish, Fransiis, Boortaqiis, Romanian iyo kuwo kale.
Saamaynta erey-bixinta
Ereyo badan oo Ingiriisi, Fransiis iyo luqadaha cilmiga ah waxay xididkooda ka helaan Af-Laatiin. Nidaamka magacaabista noolaha (binomial nomenclature) ee Linnaeus wuxuu ku salaysan yahay Laatiin. Sidoo kale sharciga, dawada iyo diinta waxay isticmaalaan weedho Laatiin ah oo aan turjumnayn.