Af Lingala
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
74 luqadood
Af Lingala waa luqad ka mid ah qoyska Bantu, oo qayb ka ah luqadaha Niger-Congo. Waxaa lagu hadlaa inta badan Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Kongo (DRC) iyo Jamhuuriyadda Kongo (Congo-Brazzaville), gaar ahaan magaalooyinka Kinshasa iyo Brazzaville iyo tuulooyinka ku teedsan webiga Kongo. Sidoo kale waxaa lagu hadlaa qaybo ka mid ah Angola iyo Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika.
Lingala waxay u shaqeysaa sida luqad isgaarsiin ballaaran (lingua franca): dad badan oo hooyadood ku hadla luqado kale — sida Kikongo, Tshiluba, Swahili ama luqado yaryar — waxay Lingala u isticmaalaan suuqa, ciidanka, muusigga iyo warbaahinta. Taasi waa sababta ay tirada dadka isticmaalaya ay aad uga badan tahay tirada dadka ay luqad hooyo u tahay.
Taariikh iyo samaysan
Lingala waxay ka soo baxday luqado la iskula xiriiro ah oo laga hadlo dhinaca webiga Kongo, oo asalka loo tiriyo Bobangi iyo luqado la mid ah. Xilligii gumeysiga Beljam, maamulka, ganacsiga biyaha iyo ciidamada ayaa faafiyay isticmaalkeeda, halka kooxo diimeed ay qorayaan qaamuusyo iyo naxwe si ay wacdi ugu gudbiyaan. Habkaas maamul-diineed ayaa Lingala ka dhigay luqad qoraal leh oo si degdeg ah ku fidday xeebaha webiga.
Dhismaha luqadeed
Sida luqadaha Bantu kale, Lingala waxay leedahay nidaam fasallo magac ah (noun classes) oo horgale (prefix) ku calaamadaya keli iyo badan, tusaale ahaan mo-/ba- ee dadka. Falka waxaa lagu dhisaa horgalayaal iyo dhammaadyo muujinaya qofka, waqtiga iyo qaabka. Waxay leedahay codad (tones) oo kala saara macnooyin. Nooca caadiga ah (Lingala littéraire) ee warbaahinta iyo iskuulada ka duwan yahay nooca magaalada (Lingala facile/parlé) oo naxwaha uu ka fudud yahay.
Ereybixin iyo qoraal
Lingala waxay amaahatay erey badan Faransiis ah, iyo qaar Portugiis iyo Ingiriis ah, gaar ahaan ereyada teknoolojiyada, maamulka iyo ganacsiga. Waxaa lagu qoraa xarfaha Laatiinka, oo mararka qaar lagu daro xarfo af-Afrika ah sida ɛ iyo ɔ, inkastoo qoraalka caadiga ah ee shacabka aan calaamadaha codka isticmaalin.
Booska bulsho iyo dhaqan
Lingala waa mid ka mid ah luqadaha qaran ee DRC lagu aqoonsan yahay dastuurka, oo Faransiiska ayaa luqad rasmi ah. Muusigga Kongo (rumba, soukous iyo noocyada dambe) ayaa Lingala ku faafiyay guud ahaan Afrika, taas oo dad badan ka baray erey iyo hees iyada oo aan dalka la degganayn. Waxaa sidoo kale caan ku tahay ciidanka iyo booliska DRC, halkaas oo loo isticmaalo amarrada.