Af-Romani

Af-Romani (Af-Roomaani) waa luqad ka mid ah qoyska luqadaha Roomaanisyada (Romance), kuwaas oo ka soo farcamay Laatiinkii, gaar ahaan Laatiinkii dadweynaha ee lagaga hadli jiray koonfur-bari Yurub. Waa luqadda rasmiga ah ee dalka Roomaaniya, waxaana sidoo kale luqad rasmi ah ka ah Moldofa (halkaas oo marmar loogu yeero "Af-Moldofan" sabab siyaasadeed awgeed).

Af-Romani waa luqadda kaliya ee Roomaanisyada ee weli si ballaaran looga hadlo bariga Yurub, waxaana ku hareeraysan luqado Islaafiyiin ah sida Bulgeeriyaanka, Seerbiyaanka iyo Ukrayniyaanka, iyo Hangariyaanka oo ka tirsan qoys kale gebi ahaanba. Xaaladdan juqraafi ayaa saameyn ku yeeshay ereybixinta iyo qaar ka mid ah astaamaha naxwaha.

Taariikhda iyo asalka

Aasaaska Af-Romani waa Laatiinkii la keenay marka Boqortooyada Roomaanku qabsatay gobolka Daakiya (Dacia). Kadib markii maamulka Roomaanku ka baxay, luqaddu waxay ku sii koray gobolka iyada oo ka go'an luqadaha kale ee Roomaanisyada ee galbeedka. Aqoonyahannadu waxay ka doodaan sida saxda ah ee ay u socotay kobcinta iyo goobaha ay ka dhacday — arrin la yiraahdo su'aasha "asalka Roomaaniyaanka", oo weli aan mid keliya lagu heshiin.

Astaamaha luqadeed

Af-Romani wuxuu haystaa qaar ka mid ah astaamaha Laatiinka ee luqadaha kale ee Roomaanisyada ay lumiyeen, sida nidaam kiisas ah (case) oo magacyada iyo tilmaamayaasha ku dhaqan. Astaan kale oo caan ah waa in maqaalka cayiman ("the") uu ku dhegan yahay dhammaadka ereyga, halkii uu ka horreyn lahaa — tusaale ahaan, magac + dhammaad maqaal ah. Astaantan waxay la wadaagtaa luqado kale oo gobolka Balkanka ah, taas oo tilmaamaysa isdhexgal luqadeed oo muddo dheer socday.

Ereybixintu inteeda badan waa mid Laatiin asal ah, laakiin waxaa jira amaahyo aad u tiro badan oo ka yimid luqadaha Islaafiyiinta, sidoo kale kuwa Turkiga, Giriigga iyo Hangariyaanka. Qarniyadii 19-aad iyo 20-aad waxaa dhacay dadaal loo yaqaan 'dib-u-Laatiineyn', kaas oo ereyo cusub laga soo qaatay Faransiiska iyo Talyaaniga si loo xoojiyo muuqaalka Roomaanisyada ee luqadda.

Qorista iyo caadadda

Maanta Af-Romani waxaa lagu qoraa xarfaha Laatiinka oo lagu daray calaamado gaar ah oo lagu kala saaro dhawaaqyo. Taariikh ahaan, muddo dheer waxaa loo isticmaali jiray xarfaha Siriiliga, gaar ahaan kutubta diinta Ortodokosga; beddelka Laatiinka wuxuu si buuxda u dhacay qarnigii 19-aad. Waqtiyada Midowga Soofiyeeti, Moldofa waxaa lagu qori jiray Siriilig, laakiin kadib waxaa dib loogu noqday Laatiinka.