Af Soomaali

Af Soomaali waa luqad ka mid ah qoyska Kushitik ee Afroasiatic (koox luqadeed oo ka kooban luqado badan oo Afrika iyo Bariga Dhexe lagaga hadlo). Waxaa ugu badan ku hadla dadka Soomaalida ah ee ku nool Soomaaliya, Soomaalilaand, Jabuuti, gobolka Soomaalida ee Itoobiya, iyo waqooyi-bari Kenya, sidoo kale beelaha qurbaha ee Yurub, Waqooyiga Ameerika iyo Khaliijka.

Magacyo kale oo loo isticmaalo waxaa ka mid ah 'Af-Maxaa tiri' (oo tilmaamaya lahjadaha caadiga ah ee saldhigga u ah luqadda rasmiga ah) iyo 'Soomaaliga'. Af Soomaali waa luqad rasmi ah Soomaaliya, waana mid ka mid ah luqadaha shaqada ee Jabuuti iyo gobolka Soomaalida ee Itoobiya.

Qoyska luqadeed iyo lahjadaha

Af Soomaali wuxuu la xiriiraa luqado kale oo Kushitik ah sida Afarka, Sahada (Saho) iyo Oromada. Cilmi-baarayaashu badanaa waxay u qaybiyaan lahjadaha saddex koox: Af-Maxaa (oo ballaaran, waxaana ku dhisan qorista rasmiga ah), Af-Maay (oo laga hadlo koonfurta Soomaaliya, gaar ahaan gobollada Baay iyo Bakool), iyo lahjado xeebeed oo kooban sida Banaadiri iyo kuwo kale. Af-Maay iyo Af-Maxaa isma faham buuxa ma leh dhinacyo badan.

Qoraalka

Muddo dheer Af Soomaali wuxuu ahaa luqad afka lagu kala qaado, halka far Carabi lagu qori jiray qoraallo diimeed iyo kuwo suugaaneed. Qarnigii 20-aad waxaa la soo bandhigay habab qoraal oo kala duwan, oo uu ka mid ahaa Farta Cismaanya oo uu sameeyay Cismaan Yuusuf Keenadiid. Sannadkii 1972, dowladda Soomaaliya waxay rasmi ka dhigtay isticmaalka xarfaha Laatiinka, kadibna waxaa la bilaabay ololayaal wax-baris ah oo balaaran. Xarfaha Laatiinka ee Af Soomaali kuma jiraan p, v, iyo z, waxaana loo isticmaalaa xarfo sida x, c, iyo q oo matalaya dhawaaqyo hoos-hunguri ah.

Naxwaha

Af Soomaali wuxuu leeyahay nidaam kiis ah, jinsi (lab iyo dheddig), iyo maqaamyo (articles) oo dhamaadka ereyga lagu dhejiyo, tusaale ahaan '-ka/-ga' iyo '-ta/-da'. Kala-saarka jumladu waa mid dabacsan, laakiin ficilku badanaa wuxuu imaadaa dhamaadka. Hoos-kor dhawaaqa (tone/pitch accent) ayaa kaalin naxwe ciyaara, waana mid kala saari kara jinsiga iyo tirada erey isku qoraal ah.

Suugaanta

Af Soomaali wuxuu leeyahay dhaqan gabay oo qoto dheer, oo ku dhisan miisaan (metre) iyo alliteration ah in xaraf keliya ku soo noqnoqoto beytiga oo dhan. Noocyada gabayada waxaa ka mid ah gabay, geeraar, jiifto iyo buraanbur. Sheeko-xariirooyinka, maahmaahyada iyo heesaha shaqada ayaa sidoo kale qayb ka ah dhaxalka afka.