Af-Soomaali

Af-Soomaali waa luqad ka tirsan qoyska luqadaha Afroasiatic, gaar ahaan laanta Kuushitik (Cushitic). Waxaa laga hadlaa Soomaaliya, Somaliland, deegaanka Soomaalida ee Itoobiya, Waqooyi-bari Kenya, iyo Jabuuti, waxaana sidoo kale ay ku hadlaan bulshooyin qurbo-joog ah oo Yurub, Ameerika, Bariga Dhexe iyo Afrika kale ku nool.

Af-Soomaali waa luqadda qaran ee Soomaaliya, waxuuna Jabuuti ka mid yahay luqadaha si ballaaran loo isticmaalo. Waxaa ka mid ah luqadaha Kuushitik ee ugu badan hadalka, waxaana lagu qoraa far Laatiin ah oo si rasmi ah loo ansixiyay 1972-kii ee Soomaaliya, taasoo loo yaqaan 'Far Soomaali' ama qoraalka Cismaaniya-ka duwan.

Lahjadaha

Culimada luqadaha caadi ahaan waxay Af-Soomaali u kala saaraan koox saddex ah: Waqooyi (Northern/Common Somali) oo saldhig u yahay luqadda rasmiga ah, Benaadir (lahjadaha xeebta dhexe ee ku dhow Muqdisho), iyo Maay oo laga hadlo qaybo ka mid ah dooxooyinka Jubba iyo Shabeelle. Maay waxaa qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha u tixgeliyaan luqad gooni ah, sababtoo ah fahamku labada dhinac kama wada dhex qumman.

Qaab-dhismeedka

Af-Soomaali waxaa lagu garto kala-duwanaanshaha codadka dhaadheer iyo gaagaaban, iyo nidaamka 'tone' ama sarreysinta codka oo saameeya macnaha iyo naxwaha — tusaale, kala-soocidda lab iyo dhedig ama tiro. Habka jumladda inta badan waa mawduuc-shay-fal (SOV), waxaana la isticmaalaa xiddigo-naxwe (particles) sida 'waa', 'baa', 'ayaa' iyo 'waxa' kuwaas oo muujiya diiradda jumladda (focus).

Magacyada waxay leeyihiin qaybo lab iyo dhedig ah, iyo nidaam 'dhinaca beddelka' (gender polarity) oo mararka qaar tiro-badnida ka dhigto lab magac dhedig ah ama ka soo horjeedka. Falalka waxaa lagu qaabeeyaa dabagalka (suffixes) iyo, tiro yar ah, hordhac (prefixes) sida falalka 'yaqaan', 'yiri' oo qaab hore u socda.

Qoraalka iyo suugaanta

Ka hor 1972-kii, Af-Soomaali badanaa waxaa lagu qorayay far Carabi ah, ama qorayaal shaqsi ah oo la sameeyay sida farta Cismaaniya (Osmanya) oo Cismaan Yuusuf Keenadiid abuuray horraantii qarnigii 20-aad, iyo Borama iyo Kaddare. Markii far Laatiinka Soomaaliga la ansixiyay, waxaa la bilaabay olole akhris-iyo-qoris ah oo ballaaran, waxaana Af-Soomaali noqday luqadda waxbarashada iyo maamulka. Suugaanta afka ah — gabay, geeraar, buraanbur, iyo maahmaahyo — ayaa qayb weyn ka ah dhaqanka luqadda.