Af-Taliyaani

Af-Taliyaani (Talyaani: lingua italiana) waa luqad ka mid ah qoyska luqadaha Roomaaniga (Romance), taasoo ka soo jeeda Laatiinkii dadweynaha ee Boqortooyadii Roomaanka. Waa luqadda rasmiga ah ee dalka Talyaaniga, waxaana sidoo kale luqad rasmi ah ka ah San Marino, Vatikaanka, iyo Iswiiserlaand (mid ka mid ah afafka rasmiga ah). Waxaa kaloo lagu hadlaa qaybo ka mid ah Kroaatiya iyo Sloveeniya, iyo bulshooyin muhaajiriin ah oo ku nool Ameerika, Awstraaliya iyo dalal kale.

Af-Taliyaani wuxuu isticmaalaa xarfaha Laatiinka. Higgaaddiisu waa mid si weyn ugu dhow codadka la dhawaaqo, sidaas awgeed ereyga qoran badanaa si toos ah ayaa loo akhriyi karaa. Naxwaha wuxuu leeyahay laba jinsi (lab iyo dhedig), waxaana falalka lagu beddelaa qofka, tirada iyo waqtiga.

Taariikhda iyo asalka

Luqadda casriga ah waxay salkeeda ku leedahay lahjaddii Toskaana, gaar ahaan tii Fiorentina (Florence). Qoraalladii suugaaneed ee qarniyada dhexe — gaar ahaan kuwii Dante Alighieri, Petrarca iyo Boccaccio — ayaa caan ka dhigay lahjaddaas oo saldhig u noqotay heerka qoran. Markii Talyaanigu midoobay qarnigii 19-aad, heerkan ayaa si tartiib ah ugu faafay dalka oo dhan iyada oo loo marayo dugsiyada, saxaafadda iyo, mar dambe, raadiyaha iyo telefishinka.

Lahjadaha

Gudaha Talyaaniga waxaa jira lahjado kala duwan oo qaarkood aan si buuxda isu faham. Tusaalayaal waxaa ka mid ah Siciliano, Napoletano, Veneto iyo Piemontese. Cilmi-baarayaal badani waxay u arkaan kuwaas luqado Roomaani ah oo gooni ah oo aan ahayn oo kaliya lahjado Talyaani. Isticmaalka luqadda heerka ah iyo lahjadda deegaanka ayaa badanaa is-weheliya.

Isticmaalka caalamiga ah

Af-Taliyaani wuxuu door weyn ku leeyahay muusigga qadiimiga ah ee oberaha, halkaas oo ereyo Talyaani ah — sida piano, forte iyo tempo — caalamka oo dhan loogu isticmaalo tilmaanta muusigga. Sidoo kale waxaa erey-bixinta Talyaaniga si weyn looga soo qaatay cuntada, naqshadaynta, dharka iyo farshaxanka.