Af-Turkigii Cusmaaniyiinta
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
89 luqadood
Af-Turkigii Cusmaaniyiinta (Turki: Osmanlıca ama Osmanlı Türkçesi) waa qaabkii luqadda Turkiga oo loo adeegsanayay maamulka, suugaanta iyo waraaqaha rasmiga ah ee Boqortooyada Cusmaaniyiinta. Waa luqad ka tirsan qoyska Turkiga, laakiin ereybixinteeda iyo qaar ka mid ah qaab-dhismeedka jumladaha waxay si weyn amaahan jireen Carabiga iyo Faarsiga.
Luqadda waxaa lagu qorayay xarfaha Carabiga oo la habeeyay si loogu qabto dhawaaqyada Turkiga. Ma ahayn luqad ka duwan gebi ahaanba Turkiga hadda la hadlo, balse waxay ka duwanaan jirtay heerarka. Heerka sare ee suugaaneed iyo maamul aad bay u buuxin jirtay ereyo Carabi iyo Faarsi ah, halka Turkiga ay dadka caadiga ahi ku hadlayeen ku dhowaanayay Turkigii asalka ahaa.
Heerarka luqadda
Culumada waxay caadi ahaan u kala saaraan saddex heer: heerka rasmiga/suugaaneed (fasih), heerka dhexe ee maamulka iyo warqadaha, iyo heerka guud ee afka dadka (kaba). Heerarkan waxay ku kala duwanaayeen inta ereyada Carabiga iyo Faarsiga ay ku jireen, iyo in la isticmaalayay qaabab jumlo Faarsi ah sida ku-xirnaanta magacyada (izafet).
Qorista iyo qaab-dhismeedka
Xarfaha Carabiga oo la isticmaalayay ma matalayeen si buuxda shan ilaa siddeed shaqal ee Turkiga leeyahay, taas oo akhriska ka dhigtay mid ku tiirsan garashada erayga hore. Sidoo kale, ereyada laga soo amaahday Carabiga waxaa badanaa lagu qorayay sida uu asalku ahaa, in kastoo dhawaaqooda Turkiga ku beddelmay. Naxwaha aasaasiga ah — sida ku-darista dhammaadyada (agglutination) iyo kala-hormarka faalka ugu dambeeya jumladda — wuxuu ahaa mid Turki ah.
Isbeddellada qarniyada 19-aad iyo 20-aad
Intii lagu jiray xilligii Tanzimat iyo ka dib, kobcinta wargeysyada iyo waxbarashada waxay keentay dood ku saabsan fududeynta luqadda. Qorayaal badan waxay bilaabeen inay isticmaalaan luuqad u dhow tan afka dadka. Ka dib aasaaskii Jamhuuriyadda Turkiga sannadkii 1923, waxaa la sameeyay laba isbeddel muhiim ah: beddelka farta oo lagu qaatay xarfaha Laatiinka 1928, iyo dadaal loogu talagalay in ereyada Carabiga iyo Faarsiga lagu beddelo kuwo Turki ah. Isbeddelladaas awgood, qoraallada Cusmaaniyiinta hadda waxaa loo baahan yahay takhasus gaar ah in lagu akhriyo.