Afarta jiho
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
116 luqadood
Afarta jiho (Ingiriisi: cardinal directions) waa afar jiho oo aasaasi ah oo dadku ku tilmaamaan meelaha iyo socodka dusha dhulka: waqooyi, koonfur, bari iyo galbeed. Jihooyinkan waxay ku salaysan yihiin wareegga dhulka iyo muuqaalka qorraxda iyo xiddigaha, taasoo ka dhigaysa nidaam la wadaago oo aan ku xidhnayn goobta uu qofku joogo.
Waqooyi iyo koonfur waxay tilmaamayaan labada cidhif ee dhidibka wareegga dhulka (ulaha koronto-magneetiga iyo kan juqraafiga midba si u kala duwan). Bari iyo galbeed waxay ku beegan yihiin dhinacyada wareegga: qorraxdu waxay ka soo muuqataa dhinaca bari, waxayna u dhacdaa dhinaca galbeed. Afartu waa is-dhaaf 90 darajo ah oo wareeg buuxa oo 360 daraja ah kala qaybiya.
Sida loo kala aqoonsado
Habka ugu fudud ee jihada lagu ogaado waa qorraxda: soo-bax iyo dhac. Habeenkii, waqooyiga waxaa lagu tilmaami karaa xiddiga waqooyiga (Polaris) marka aad ku sugan tahay hemisferka woqooyi, halka koonfurta lagu ogaado urursanaanta Crux (Iskutallaabta Koonfureed) marka aad ku sugan tahay hemisferka koonfureed. Kombaska magneetiga ah wuxuu tilmaamaa waqooyiga magneetiga ah, kaasoo aan si sax ah ugu beegnayn waqooyiga juqraafiga; farqigaas waxaa loo yaqaan leexasho (declination). Maanta, nidaamyada satalaytka sida GPS waxay bixiyaan jihayn xisaabeed oo aan u baahnayn kombas.
Jihooyinka dhexe
Inta u dhaxaysa afarta jiho waxaa jira afar jiho oo dhexe: waqooyi-bari, koonfur-bari, koonfur-galbeed iyo waqooyi-galbeed. Marka mar kale la kala qaybiyo waxaa laga helaa siddeed jiho oo kale, sida waqooyi-waqooyi-bari, taasoo dhalinaysa wareeg 32 qaybood ah oo badmaaxdu isticmaali jirtay. Nidaamyada casriga ah ee marin-hagidda waxay badanaa isticmaalaan darajooyin: 0° waqooyi, 90° bari, 180° koonfur, 270° galbeed.
Adeegsi dhaqan iyo diimeed
Bulshooyin badan ayaa jihooyinka ku dhisay nidaamka nolol-maalmeedka. Muslimiintu waxay salaadda u jeestaan qiblada, taasoo ah jihada Makka, ee laga xisaabiyo goob kasta oo dunida ah. Beeraley iyo xoolo-dhaqato waxay jihooyinka ku tilmaamaan socodka dabaysha iyo xilliyada roobka. Af-Soomaaliga dhexdiisa, jihooyinka waxaa badanaa lagu tilmaamaa erayada waqooyi, koonfur, bari (ama qorrax-soo-bax) iyo galbeed (ama qorrax-u-dhac).
Khariidadaha
Caadada khariidad-samaynta casriga ah, waqooyiga waxaa badanaa lagu sawiraa dusha sare ee khariidadda, bariga midig, koonfurta hoos, galbeedka bidix. Tani ma aha xeer dabiici ah, waana caado taariikhi ah oo ka dhalatay isticmaalka kombaska iyo khariidadaha Yurub. Khariidado hore oo dhaqamo kale ah ayaa bariga ama koonfurta dusha sare dhigi jiray.