Afarta xilli
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
157 luqadood
Afarta xilli waa qaybo sannadka loo kala jajabiyo iyadoo lagu salaynayo isbeddelka cimilada, dhererka maalinta iyo tamarta qorraxeed ee soo gaarta meel kasta oo Dhulka ah. Magacyada caadiga ah ee luqadaha reer galbeedka lagu isticmaalo waa gu' (dayr-baxeen), xagaa, deyr (dabayaaqada) iyo jiilaal (qabow).
Sababta aasaasiga ah ee xilliyadu u jiraan ma aha in Dhulku ku dhow yahay ama ka fog yahay Qorraxda, ee waa jaanjeerta faasta wareegga Dhulka (axis tilt), oo ku dhow 23.5 darajo marka loo eego diyaaradda wareegga. Sidaa darteed qaybta woqooyi iyo tan koonfureed mid walba wakhti ka duwan ayay hesha iftiin toos ah, taasoo keenta in xilliyadu isku mar isku beddel yihiin labada qaybood — marka woqooyi xagaa yahay, koonfurta waa jiilaal.
Meeleynta cirbixiyeenka
Xisaabta cirbixiyeenka, xilliyada waxaa lagu xaddidaa afar bar oo wareegga ku yaal: laba equinox (maalin-habeen sinnaan) iyo laba solstice (barta ugu fog ee qorraxdu ka janjeerto). Equinox-yadu waxay dhacaan agagaarka 20-21 Maarso iyo 22-23 Sebtembar, halka solstice-yadu ay ku beegan yihiin agagaarka 20-21 Juunyo iyo 21-22 Disembar. Taariikhuhu sannad ilaa sannad hal maalin way ku kala guuri karaan.
Kala duwanaanshaha goboleed
Qaabka afarta xilli ee heerkulka ku salaysan wuxuu si cad uga muuqdaa gobollada dhexdhexaadka ah (temperate). Kubbadaha loolka ku dhow, halkaas oo heerkulku sannadka oo dhan isku mid ku dhow yahay, waxaa badanaa la isticmaalaa qaybin ku saleysan roobka: xilli roobaad iyo xilli abaareed. Aagagga cirifyada ee u dhow, iftiinka maalinta ayaa ah astaanta ugu weyn, iyadoo maalmo ama bilo iftiin joogto ah ay ku xigaan mugdi dheer.
Soomaaliya iyo Geeska Afrika
Soomaalida waxay taariikh ahaan isticmaashay afar xilli oo ku xiran monsoon-ka iyo roobabka: gu' (roobka koowaad, badanaa Abriil-Juun), xagaa (dabaylo iyo qabow xeebeed, Luulyo-Sebtembar), deyr (roobka labaad, Oktoobar-Nofembar) iyo jiilaal (abaar iyo qalayl, Disembar-Maarso). Qaybintaas waxay saldhig u tahay talaabooyinka xoolo-dhaqatada iyo beeraleyda, sida u guurka daaqa iyo waqtiga beerashada.