Afgambigii dhicisoobay ee Turkiga 2016 wuxuu ahaa isku day habeenkii 15-kii Luulyo 2016 uu qayb ka mid ah ciidamada qalabka sida ee Turkiga ku doonayeen inay xukunka kala wareegaan dawladda uu hoggaaminayay Recep Tayyip Erdoğan. Kooxdii isku dayga samaysay waxay isku magacawday "Golaha Nabadda Guriga" (Yurtta Sulh Konseyi). Habeenkaas waxaa la xiray buundooyinka Istanbul, waxaa la duqeeyay dhismaha Baarlamaanka Ankara, waxaana la qabsaday xarumo warbaahineed. Isku dayga waxaa la joojiyay saqdii dhexe ilaa waaberigii 16 Luulyo, kadib markii saraakiil iyo ciidamo badan ay diideen amarrada, dadwaynana ay jidadka soo baxeen.
Tirada dhimashada waxaa inta badan lagu sheegaa 251 qof oo aan ku jirin dadkii ka qaybqaatay isku dayga, iyo in ka badan 2,000 oo dhaawac ah. Dawladda Turkiga waxay masuul ka dhigtay dhaqdhaqaaqa uu hoggaaminayay wadaadka Turkiga ah ee Mareykanka ku noolaa Fethullah Gülen, oo Ankara ugu yeertay FETÖ; Gülen wuu beeniyay inuu ku lug lahaa. Mareykanku ma uusan oggolaan codsiga soo celinta uu Turkigu gudbiyay.
Hubanti la'aanTirooyinka dhimashada way kala duwan yihiin ilo ilaa ilo. Warbixin ay Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Turkigu soo saartay Luulyo 2016 waxay sheegtay 238 qof oo dhintay iyo 2,190 dhaawac ah — taasi waa tiro hore. Tirada 251 waa mid mar dambe la isticmaalay. Isu-dheelitirka kala duwanaanshaha wuxuu ku xiran yahay in la tiriyo iyo in aan la tirin dadkii ka qaybqaatay isku dayga.
Socodkii habeenkii
Isku dayga wuxuu bilaabmay galabnimadii dambe ee 15 Luulyo, iyadoo taangiyo iyo diyaarado dagaal ay istaageen goobo istiraatiiji ah oo ku yaal Ankara iyo Istanbul. Bayaan afgambi ah ayaa lagu akhriyay telefiishinka qaranka ee TRT. Erdoğan, oo markaas fasax ku maqnaa, wuxuu ka soo muuqday telefishin gaar loo leeyahay isagoo isticmaalaya khadka fiidiyowga ee moobiilka, wuxuuna dadka ugu yeeray inay banaanka u soo baxaan. Saldhigga cirka ee Akıncı ee waqooyiga Ankara ayaa loo isticmaalay xarun amar oo kooxda isku dayga samaysay ay ka wado hawlaha, taasoo mar dambe udub-dhexaad u noqotay maxkamadaha.
Xaaladda degdegga ah iyo sharciyada amar-degdeg
20-kii Luulyo 2016 dawladdu waxay ku dhawaaqday xaalad degdeg ah oo dalka oo dhan. 21-kii Luulyo waxay Golaha Yurub ku wargelisay inay laga yaabo inay ka leexato (derogation) qaar ka mid ah waajibaadka Axdiga Yurub ee Xuquuqda Aadanaha, sida uu qodobka 15-aad ogol yahay. Xaaladda degdegga ah waxaa dib loo cusboonaysiiyay dhowr jeer, waxaana la soo afjaray Luulyo 2018 kadib ku dhawaad laba sano.
Guddiga Venice ee Golaha Yurub, oo ah hay'ad la-talin sharci oo dastuuriga ah, ayaa Diseembar 2016 soo saartay ra'yi ku saabsan sharciyada amar-degdegga ah ee 667–676. Waxay xustay in dawladdu ay muddo ka badan laba bilood sharci ku soo saartay amarro aan lagu hayn kormeer baarlamaani, iyo in tallaabooyinka la qaaday ay yihiin kuwo dhab ahaan aan dib loo celin karin. Guddiga wuxuu xaqiijiyay in isku dayga afgembiga uu abuuray khatar dhab ah, laakiin wuxuu su'aal ka keenay saamiga u dhexeeya khatarta iyo baaxadda tallaabooyinka.
Ceyrinta shaqada iyo baaritaannada
Xafiiska Sare ee Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Aadanaha (OHCHR) ayaa Maarso 2018 daabacay warbixin ku saabsan saamaynta xaaladda degdegga ah. Warbixintu waxay tilmaamtay ku dhawaad 160,000 oo qof oo la xiray muddadii 18-ka bilood ahayd, iyo 152,000 oo shaqaale dawladeed oo shaqada laga ceyriyay, oo ay ku jiraan macallimiin, garsoorayaal iyo qareenno. Waxaa intaas dheeraaday 22,474 qof oo shaqadoodii lumiyay markii la xiray hay'ado gaar loo leeyahay sida ururo, ururo shaqaale iyo machadyo. Dawladda Turkigu waxay dhistay Guddi Baaritaan (Commission of Inquiry) si ay u qaabbisho racfaannada ceyrinta.
Warbixinta xuquuqda aadanaha ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda Mareykanka ee sanadka 2018 waxay ku qiyaastay in ka badan 130,000 oo shaqaale dawladeed la ceyriyay ama la hakiyay, in ka badan 80,000 oo muwaadin la xiray ama la xabbisay, iyo in ka badan 1,500 oo urur bulsho oo la xiray tan iyo isku dayga afgembiga. Kala duwanaanshaha tirooyinka wuxuu ka dhashaa xilliyo kala duwan oo tirinta la sameeyay iyo qeexid kala duwan oo ah "ceyrin" iyo "hakin".
Maxkamadaha
Waxaa la furay maxkamado tiro badan oo la xiriira isku dayga. Juun 2019, maxkamad ku taal Ankara ayaa 17 sarkaal oo sar-sare oo hore ku xukuntay xabsi daa'in oo culus, mid walbana 141 jeer ah — tiro ka turjumaysa tirada dadkii dhintay ee dacwadda lagu daray. Kuwa la xukumay waxaa ka mid ahaa taliyihii hore ee Ciidanka Cirka Akın Öztürk, oo lagu eedeeyay inuu hoggaaminayay "Golaha Nabadda Guriga". Dacwadaha kale, oo ay ka mid tahay tan saldhigga Akıncı, waxay soo saareen xukummo isku mid ah oo tiro badan.
XusuusinXukunka "xabsi daa'in oo culus" (ağırlaştırılmış müebbet) waa nooc xukun ah oo Turkiga ah oo bedelay xukunkii dilka markii la joojiyay 2004; wuxuu ka duwan yahay xabsiga daa'inta caadiga ah shuruudo adag oo ku saabsan booqasho iyo saacadaha banaanka.
Saamaynta siyaasadeed
Kadib isku dayga, 15 Luulyo waxaa laga dhigay maalin dabbaaldeg qaran oo Turkiga. Sannadka 2017 waxaa la qabtay afti dastuuri ah oo lagu beddelay nidaamka dawladnimo ee Turkiga oo laga dhigay mid madaxweyne, taasoo lagu wareejiyay awoodo fulineed oo dheeraad ah madaxweynaha. Falanqeeyayaal iyo hay'ado caalami ah ayaa isku khilaafay xiriirka u dhexeeya isku dayga afgembiga iyo isbeddelka dastuuriga, iyadoo dawladdu ay ku doodaysay in tallaabooyinka lagu adkaynayo xasilloonida, kuwa dhaleeceeyayaana ay ku doodayaan in xaaladda degdegga ah la isticmaalay si loo ballaariyo awoodda fulinta.
Hubanti la'aanSu'aasha ku saabsan cidda gebi ahaanba qorshaysay isku dayga weli waa mid lagu murmayo. Aragtida rasmiga ah ee Ankara waxay dhigaysaa in dhaqdhaqaaqa Gülen uu ka dambeeyay; dhinaca kale, cilmi-baarayaal iyo dawlado qaar ayaa sheegay in caddaynta la soo bandhigay aanay ku filnayn go'aan maxkamadeed oo dibadda ah. Maddadan lagama xukumo doodda; waxaa la soo bandhigay aragtiyaha iyo ilaha kala duwan.