Afguri

Afguri (af kale: lahjad; Ingiriis: dialect) waa qaab gaar ah oo af laga hadlo koox dad ah, oo ku kala duwan afafka kale ee isku af ah dhawaaqa, ereyada iyo mararka qaarkood naxwaha. Dadka isticmaala labo afguri oo isku af ah inta badan way is fahmi karaan, in kastoo ay jiraan farqiyo cad.

Afgurigu wuxuu kaga dhashaa kala fogaanshaha juqraafi, kala duwanaanshaha bulshada iyo taariikhda xiriirka kooxaha. Marka koox goobo kala duwan degto oo xiriirkoodu yaraado, isbeddellada afku si kala duwan ayay ugu dhacaan meel walba, kadibna waxaa soo baxa afguriyo.

Farqiga afguri iyo af

Xadka u dhexeeya afguri iyo af madax-bannaan ma aha mid cilmiyeed oo qeexan. Halbeegga caadiga ah waa 'is-fahamka labada dhinac': haddii dadku is fahmaan, waxaa la yiraahdaa afguriyo isku af ah. Laakiin arrimo siyaasadeed iyo qaran ayaa badanaa go'aamiya magaca la adeegsado; qaar is-fahmi kara ayaa loo yaqaan afaf kala duwan, qaar kale oo aan is-fahmin ayaa afguriyo lagu magacaabaa.

Noocyada kala duwanaanshaha

Cilmiga afafka wuxuu kala saaraa afguri juqraafi (oo ku xiran meel), iyo mid bulsheed (sociolect) oo ku xiran heerka waxbarasho, shaqo ama fasal bulsho. Waxaa jira sidoo kale qaabka gaarka ah ee qofka keliya (idiolect). Astaamaha lagu kala garto waxaa ka mid ah dhawaaqa (accent), ereybixinta, iyo qaabab naxwe oo gaar ah.

Afka rasmiga ah iyo afguriyada

Inta badan afafka waxaa la sameeyaa qaab caadaysan (standard) oo loo isticmaalo dugsiyada, dawladda iyo warbaahinta. Qaabkaas badanaa wuxuu ka soo jeedaa hal afguri oo sabab siyaasadeed ama dhaqaale awgeed la doortay, ee ma aha mid ka 'sax badan' kuwa kale marka loo eego cilmiga afafka. Afguriyada aan rasmiga ahayn waxay inta badan sii jiraan hadalka maalinlaha ah.

Baaritaanka

Cilmiga afguriyada (dialectology) wuxuu isticmaalaa sahan iyo diiwaangelin hadal si loo raad-raaco astaamaha meelaha kala duwan. Natiijooyinka waxaa lagu qoraa khariidado leh xariiqyo (isogloss) oo calaamadiya xadka astaan gaar ah. Xariiqyadaas badanaa isma waafaqaan si buuxda, taasoo muujinaysa in kala guurka afguriyadu uu tallaabo tallaabo yahay.