AIDS

AIDS (oo Ingiriisi lagu soo gaabiyo 'Acquired Immunodeficiency Syndrome', Af-Soomaali: cudurka difaac-yaraanta la-helay) waa magaca la siiyo marxaladda ugu horumarsan ee caabuqa fayraska HIV. HIV wuxuu weeraraa unugyada difaaca jirka, gaar ahaan unugyada CD4 ee nooca lymphocyte T ah. Marka tirada unugyadaas hoos u dhacdo, jirka ma awoodo inuu iska caabiyo caabuqyo iyo qaar ka mid ah kansarrada.

Kala-soocidda HIV iyo AIDS waa muhiim: HIV waa fayraska, halka AIDS ay tahay xaalad caafimaad oo laga sheego qofka HIV qaba marka ay ka muuqdaan calaamado ama caabuqyo gaar ah, ama marka tirada unugyada CD4 hoos u dhacdo heer la go'aamiyay. Qof HIV qaba oo daawo joogto ah qaata wuxuu noolaan karaa sanooyin badan iyada oo AIDS aan ka soo bixin.

Sida fayraska u gudbo

HIV wuxuu ku gudbaa dareerayaasha jirka qaarkood: dhiigga, shahwada, dareeraha xubinta taranka dumarka, iyo caanaha naaska. Dariiqooyinka caanka ah waxaa ka mid ah galmada aan waxba ka celin, wadaagista cirbadaha, dhiig-shubis aan la baarin, iyo gudbinta hooyo ilaa ilmo inta uu uurka socdo, marka dhalmada, ama nuujinta. HIV kuma gudbo taabasho, hawada, cuntada, ama qaniinyada kaneecada.

Marxaladaha iyo calaamadaha

Toddobaadyada ugu horreeya ka dib caabuqa, dad badan waxay la kulmaan calaamado la mid ah hargab: qandho, kalabar-buurte, iyo daal. Ka dib waxaa yimaada muddo dheer oo aan calaamado cad lahayn, laakiin fayraska wuxuu sii wadaa xoojinta iyo dumista difaaca. Marxaladda AIDS waxaa lagu garto caabuqyo faa'iidaysi ah sida qaaxada, niyuumooniya nooca gaar ah, iyo caabuqyo fungal ah, iyo weliba miisaan-dhac culus.

Baaritaan iyo daaweyn

Baaritaanka wuxuu ku salaysan yahay tijaabooyin dhiigga ah oo raadiya unugyada difaaca ka jawaabaya fayraska (antibodies) ama walxaha fayraska laftiisa. Daaweynta la isticmaalo waa daawooyinka ka hortagga fayraska (antiretroviral therapy, ART) oo ka joojiya fayraska inuu isku tarmo. Marka daawada si joogto ah loo qaato, heerka fayraska dhiigga wuu hoos u dhacaa ilaa heer aan la cabbiri karin, taasoo yaraysa gudbinta iyo hakisa horumarka cudurka. Ilaa hadda tallaal la ansixiyay ma jiro.

Ka hortag iyo caafimaadka dadweynaha

Habab ka hortag ah waxaa ka mid ah isticmaalka koondhamka, baaritaan iyo daaweyn hore, daawooyinka ka hortagga ee loo yaqaan PrEP, cirbado nadiif ah, iyo barnaamijyada joojinta gudbinta hooyada ilaa ilmaha. Nidaamyada caafimaadka waxay sidoo kale diiradda saaraan yareynta takoorka, maadaama cabsida bulshada ay dadka ka celin karto baaritaan iyo daaweyn.