Aktiiniyaam

Aktiiniyaam waa curiye kiimikaad oo calaamaddiisu tahay Ac, lambarkiisa atamiguna yahay 89. Waa bir shucaac-siid ah (radioactive), taas oo la micno ah in nukleeska atamkiisu uu isbeddelo isagoo sii daaya tamar iyo qaybo. Waxa uu ku yaal bilowga safka aktiinaydyada ee shaxda xilliyeed, kooxdaas oo magaceeda ka soo qaadatay curiyahan.

Curiyahan si dabiici ah aad ayuu u yar yahay. Waxa uu ku jiraa macdanta uraaniyaamka qaddar aad u yar, isagoo ka dhasha suuligga (decay) curiyayaasha ka culus. Sababtaa awgeed, inta badan si macmal ah ayaa loo soo saaraa marka raadiyaam lagu duqeeyo neutron gudaha reaktarada.

Sifooyinka jireed iyo kiimikaad

Aktiiniyaam waa bir midab caddaan-fiddad ah leh oo jilicsan. Marka hawada la geliyo, dusha sare waxa ka samaysma lakab oksaydh ah oo hor istaaga in sii dheeraad ah uu ku milmo. Iftiin buluug ah ayuu mugdiga ku baxshaa, taasoo ka timid shucaaca uu sii daayo oo kicinaya hawada ku wareegsan. Kiimikadiisu aad ayay ugu eg tahay tan laantaanamka, waxaanu inta badan yeeshaa heerka oksaydaysheen ee +3.

Isotoobyada

Isotoobyada aktiiniyaamka dhammaantood waa kuwo shucaac-siid ah. Kuwa ugu caansan waa Ac-227, oo ka mid ah silsiladda suuligga ee uraaniyaam-235, iyo Ac-225. Nolol-badhkooda (half-life) waa xilliga ay qaadato in kala badh sameysanka uu suuligo; Ac-227 wuxuu leeyahay nolol-badh dhawr iyo toban sano ah, halka Ac-225 uu leeyahay mid maalmo ah.

Isticmaalka

Isticmaalka aktiiniyaamka wuxuu ku koobanyahay cilmi-baaris iyo caafimaad. Ac-225 waxaa lagu tijaabinayaa daaweynta kansarka ee 'alpha-therapy targeted' loo yaqaan, halkaas oo curiyaha lagu xiro molekuul raadraaca unugyada kansarka, si shucaaca alpha uu si kooban u burburiyo unugyada bartilmaameedka ah. Sidoo kale Ac-227 waxaa mararka qaar loogu isticmaalaa in laga soo saaro isha neutron marka lagu daro beriiliyaam.

Taariikh

Curiyaha waxaa la ogaaday bilowgii qarnigii 20-aad, xilligii baaritaannada shucaaca ee macdanta uraaniyaamka. Magaca wuxuu ka yimid ereyga Giriigga ah ee macnihiisu yahay 'fallaadh' ama 'shucaac'. Maaraynta aktiiniyaamka waxay u baahan tahay qalab gaar ah, maadaama shucaacyada uu sii daayo ay khatar ku yihiin caafimaadka haddii la nequo ama la neefsado.