Alifbeet

Alifbeet waa nidaam qoraal oo xaraf kasta u taagan yahay dhawaaq gooni ah oo luqadda ka mid ah, ha ahaado shibbane ama shaqal. Sifadiisa ugu weyn waa in tirada calaamadaha ay yar tahay — inta badan 20 ilaa 40 xaraf — oo isku darsanteedu ay ka dhalisay erey kasta oo luqadda.

Alifbeetku wuxuu ka duwan yahay nidaamyada kale ee qoraalka. Nidaamka logographic-ka (tusaale qorista Shiineeska) calaamad kastaa waxay u taagan tahay erey ama fikrad, ma aha dhawaaq keli ah. Nidaamka syllabic-ka calaamaddu waxay matalaysaa xarfo-dhawaaq (shibbane iyo shaqal isku dhafan). Alifbeetka run ahi wuxuu shaqalka iyo shibbanaha labadaba xaraf u yeelaa.

Taariikhda kobcinta

Aasaaska alifbeetyada badan ee maanta la isticmaalo waa qoraalka Fiinishiyaanka, kaas oo bariga badda Mediterranean-ka ka soo baxay kumanaan sano ka hor. Qoraalkaas wuxuu ahaa mid shibbane-ku-tiirsan: xarafyada waxay matalayeen shibbanayaasha, halka shaqalka uu ku xirnaa aqoonta akhristaha. Giriiggu markii uu nidaamkaas soo qaatay wuxuu qaar ka mid ah calaamadaha u beddelay shaqal, taas oo keentay alifbeet buuxa.

Laga bilaabo qoraalka Giriigga waxaa soo baxay alifbeetka Laatiinka iyo alifbeetka Kirilliga. Dhanka kale, qoraalka Carabiga iyo Cibraaniga waxay ka soo jeedaan xidid la mid ah Fiinishiyaanka, laakiin waxay ilaaliyeen sifada shibbane-ku-tiirsanaanta, iyadoo shaqalka lagu tilmaamo calaamado dheeraad ah oo aan mar walba lagu qorin.

Nooca abjad iyo abugida

Cilmi-baarayaasha qoraalka waxay kala saaraan noocyo. 'Abjad' waa nidaam si joogto ah oo shibbanaha kaliya qora, sida Carabiga iyo Cibraaniga. 'Abugida' waa nidaam xaraf kastaa uu leeyahay shaqal aasaasi ah oo la beddeli karo calaamado yaryar, sida qoraalka Devanagari ee Hindiga. 'Alifbeet' erey ahaan marka la adeegsado si adag, waxaa loola jeedaa nidaamka shaqalka iyo shibbanaha si siman u qora.

Alifbeetka Af-Soomaaliga

Af-Soomaaliga rasmi ahaan waxaa lagu qoraa xarfaha Laatiinka. Nidaamkaas wuxuu ka kooban yahay xarfo Laatiin ah oo aan wax calaamado dheeraad ah lahayn, iyadoo shaqallada dhaadheer lagu tilmaamo labanlaabidda xarafka (tusaale: aa, ee, ii, oo, uu). Ka hor qaadashada Laatiinka waxaa jiray isku dayo kale oo lagu qori jiray Af-Soomaaliga, oo ay ka mid yihiin nidaamyo asal ah iyo isticmaalka xarfaha Carabiga.

Habka kala-saarka dhawaaqa iyo qorista

Ma jiro alifbeet si dhab ah u matalaya dhawaaq kasta oo luqadda. Luqadaha qaar hal xaraf wuxuu dhawaaqyo kala duwan matalaa iyadoo ku xiran meesha uu erayga ku jiro; qaar kalena laba xaraf ayaa isku dhafan si ay hal dhawaaq u matalaan (digraph). Sababtoo ah dhawaaqyada luqaddu waqti ka waqti way beddelmaan halka qoraalku uu adkaado, kala-fogaansho ayaa dhex mara qorista iyo ku-dhawaaqista.