Alifbeetada indhoolayaasha (Braille)

Alifbeetada indhoolayaasha, oo caalamka lagu yaqaan Braille, waa nidaam qoraal ah oo lagu akhriyo farta iyada oo la taabtayo dhibco taagan (dhibco ka soo baxsan warqadda). Waxaa u sameeyay Louis Braille, oo Faransiis ahaa oo indhihiisa lumay markii uu yaraa. Nidaamku wuxuu u suurta geliyaa dadka indhoolaha ah iyo kuwa aragga liita inay akhriyaan oo qoraan.

Aasaaska nidaamku waa unug la yiraahdo 'unugga Braille' oo ka kooban lix meelood oo dhibco, oo laba tiir iyo saddex saf ah. Isbeddelka dhibcooyinka la taagan iyo kuwa banaan ah wuxuu bixiya tiro ku filan oo calaamado kala duwan: xarfo, tirooyin, iyo calaamado hakad.

Taariikh

Louis Braille wuxuu nidaamka soo saaray qeybtii hore ee qarnigii 19-aad, isagoo arday ka ahaa dugsiga indhoolayaasha ee Paris. Wuxuu ka faa'iidaystay hab militari ah oo dhibco taagan isticmaalaya oo loogu talagalay in habeenkii warqado lagu akhristo iyada oo iftiin la'aan ah. Ka dib markii uu horumar ku sameeyay, nidaamku si tartiib ah ayuu ku faafay dugsiyada indhoolayaasha, kadibna wuxuu ku fidey qaaradaha kale.

Sida uu u shaqeeyo

Dhibcooyinka waxaa lagu tirsan tiro 1 ilaa 6: saddexda dhibic ee bidix waa 1, 2, 3; saddexda midig waa 4, 5, 6. Xaraf kastaa wuxuu leeyahay qaab dhibco u gaar ah. Marka tiro la qoro, waxaa hor loo dhigaa calaamad tilmaamaysa in wixii xiga tiro yahay. Waxaa kale oo jira nidaam gaaban (contracted braille) oo erayo caan ah calaamado yar lagu matalo, si akhriska loo dedejiyo oo warqad loo kaydiyo.

Luqadaha iyo la-qabsiga

Luqad kastaa waxay leedahay jadwal Braille u gaar ah, oo xarfaha luqaddaas la mid ka dhigaya qaababka dhibcooyinka. Luqadaha isticmaalaya far Laatiin, sida Af-Soomaaliga, jaadwalka aasaasiga ah wuu isku dhow yahay. Luqadaha kale, sida Carabiga, Shiinaha ama Hindiga, waxay leeyihiin jaadwallo la habeeyay oo ku haboon dhawaaqyada iyo farta luqaddaas. Waxaa sidoo kale jira nidaamyo Braille ah oo loogu talagalay xisaabta, sayniska iyo muusikada.

Qorista iyo tignoolajiyada

Braille waxaa lagu qori karaa gacanta iyadoo la isticmaalayo 'slate' iyo mudac, ama mishiin gaar ah oo furayaal leh. Waxaa kale oo jira daabacayaal Braille (embossers) oo koombiyuutar ku xiran, iyo aalado la yiraahdo 'Braille display' oo dhibco elektaroonik ah kor u kaca si loo akhriyo qoraalka shaashadda. Software-ka akhriya qoraalka cod ahaan waxaa loo isticmaalaa isla waqtigaas, laakiin Braille wuxuu weli muhiim u yahay akhrinta si toos ah, gaar ahaan barashada qorista iyo higgaadda.