Aljeeriya

Aljeeriya (Carabi: الجزائر; Faransiis: Algérie) waa jamhuuriyad ku taal Waqooyiga Afrika, oo xeebta Badda Mediterranean-ka ku leh dhinaca woqooyi. Waa dalka ugu ballaaran Afrika marka la eego bedka dhulka, ilaa 2.38 milyan kiiloomitir laba-jibbaaran, kuna xiran Tuunisiya, Liibiya, Nayjer, Maali, Mauritaania, Sahara Galbeed iyo Marooko. Caasimaddeeda waa Aljeeriya (Algiers). Inta badan dhulkeeda waa lamadegaan Sahara ah, halka dadka badankiisu ku nool yihiin xarigga xeebta iyo buuraha Atlas.

Tirada dadka waxaa Bangiga Adduunka ku qiyaasay ilaa 46.8 milyan sanadka 2024, iyadoo qiyaasaha xiga ku dhow yihiin 47 milyan. Luqadaha rasmiga ah waa Carabi iyo Tamaziqda (Berber), halka Faransiiska si weyn loo isticmaalo maamulka, ganacsiga iyo waxbarashada. Diinta Islaamka waa diinta dawladda.

Taariikh siyaasadeed

Aljeeriya waxay xornimo ka qaadatay Faransiiska 5-ta Luulyo 1962, ka dib dagaal xornimo-doon oo sannado badan socday. Xisbiga Front de Libération Nationale (FLN) ayaa muddo dheer haystay awoodda. Sannadihii 1990-meeyadii dalka waxaa maray colaad gudaha ah oo ka dhalatay ka-hakinta doorashooyinkii 1991-92, taasoo saameyn ku yeelatay qaab-dhismeedka amni iyo siyaasadda ilaa maanta.

Sannadka 2019, mudaaharaadyo baaxad leh oo lagu magacaabo Hirak ayaa ka dhashay doonista Abdelaziz Bouteflika inuu u tartamo muddo shanaad. Bouteflika wuu is-casilay, kadibna doorasho madaxweyne loo qabtay dhammaadka 2019, halkaas oo Abdelmadjid Tebboune loo doortay. Sannadka 2020 waxaa la qabtay af-tida dastuur cusub, taasoo maamulku ku tilmaamay dib-u-habeyn awoodaha kala-qaybsanaan; falanqeeyayaal xuquuqda dadka ah ayaa ku doodday in isbeddelku ahaa mid xaddidan.

Dhaqaalaha

Dhaqaalaha Aljeeriya wuxuu si weyn ku tiirsan yahay hydrocarbons-ka (gaaska dabiiciga iyo saliidda), kuwaas oo qayb weyn ka ah dakhliga dawladda iyo dhoofinta. Sidaas darteed miisaaniyadda dawladda waxay si dhaqso leh u falcelisaa isbeddelka qiimaha suuqa caalamiga. Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF) wuxuu Sebtembar 2025 dhammeeyay wadatashiga Qodobka IV ee Aljeeriya, taasoo qayb ka ah kormeerka joogtada ah ee dhaqaalaha xubnaha.

Shirkadda dawliga ah Sonatrach waa cida ugu weyn qeybta tamarta. Ka dib isbeddellada suuqa tamarta Yurub sannadihii 2022-2023, Aljeeriya waxay noqotay mid ka mid ah keenayaasha ugu waaweyn gaaska tuubbooyinka ee Yurub, gaar ahaan Talyaaniga iyo Isbaanishka. Falanqeeyayaal ayaa se ka digay in kordhinta dhoofinta ay ku xiran tahay maalgashi cusub oo baaritaan ah iyo isticmaalka gudaha ee sii kordhaya.

Xiriirka dibadda

Aljeeriya waxay siyaasad arrimo-dibadeed ku dhaqantaa oo salka ku haysa madax-bannaanida iyo aan-xulufo-milatari-lahaanshaha. Waa xubin ka mid ah Midowga Afrika, Ururka Dalalka Carabta iyo OPEC. Xiriirkeeda Marooko wuu adag yahay, gaar ahaan arrinta Sahara Galbeed; xiriirka diblumaasiyeed labada dal ayaa la jaraya 2021, xadkuna wuu xiran yahay muddo dheer.