Alumiiniyaam

Alumiiniyaam (calaamaddiisa kiimikaad waa Al, lambarka atoomiga waa 13) waa bir khafiif ah oo midabkeedu yahay caddaan-cawlan. Waa curiyaha birta ah ee ugu badan qolofka dhulka, waana curiyaha saddexaad ee ugu badan guud ahaan qolofta ka dib ogsijiinta iyo silikoonka. Dabeecadda kuma jiro isagoo bir saafi ah, laakiin wuxuu ku jiraa xeryo (compounds) uu la sameeyo ogsijiinta iyo curiyayaal kale.

Sifooyinka ugu muhiimsan ee alumiiniyaam waa culeys yaraan marka la barbar dhigo birta cadaadiska (steel), karti wanaagsan oo ah gudbinta korontada iyo kulaylka, iyo iska caabbin miridh (corrosion). Iska caabbintaas waxaa keena in dusha sare si degdeg ah ugu samaysmo lakab aad u khafiif ah oo ogsaydh ah kaasoo ka hor istaaga in hawada ay sii gasho birta hoose.

Sifooyinka jireed iyo kiimikaad

Alumiiniyaam waa bir jilicsan oo si fudud loo tuujin karo (malleable), sidaas awgeed waxaa laga sameyn karaa xaanshiyo aad u khafiif ah iyo silig. Cufkiisu waa qiyaastii saddex-meelood meel cufka birta. Wuxuu ku dhalaalaa heer kulaylkiisu aad uga hooseeyo kan birta, taasoo fududaynaysa in la shubo (casting). Marka lagu daro curiyayaal kale sida kuberka, magniisiyamka, silikoonka ama sinkiga, waxaa la helaa isku-dar (alloy) xoog badan oo weli khafiif ah.

Ilaha iyo soo saarista

Ilaha ugu weyn ee ganacsi ee alumiiniyaam waa dhagaxa boksayt (bauxite), kaas oo ka kooban ogsaydhyo alumiiniyaam. Habka soo saaristu wuxuu leeyahay laba tallaabo oo waaweyn: marka hore boksaytka waxaa laga soo saaraa alumiina (aluminium oxide) iyadoo la adeegsanayo daaweyn kiimikaad; marka xigana alumiinada waxaa lagu kala furaa koronto (electrolysis) iyadoo lagu dhex milmay milix dhalaalsan, si ay birta u soo baxdo. Tallaabada labaad waxay u baahan tahay koronto aad u badan, taasina waa sababta warshadaha alumiiniyaamku ay badanaa ugu dhow yihiin ilo koronto oo raqiis ah.

Isticmaalka

Alumiiniyaam waxaa loo isticmaalaa diyaaradaha, gawaarida iyo tareennada, sababtoo ah culeys yaraantiisa. Waxaa kale oo laga sameeyaa qasacadaha cabitaanka, xaanshida cuntada, daaqadaha iyo dhismaha, xadhkaha korontada ee sarreeya, iyo qalabka guriga. Xeryihiisa sida alumiiniyaam ogsaydh waxaa loo adeegsadaa xakameynta biyaha iyo warshadaha kale.

Dib-u-warshadeynta

Alumiiniyaam si buuxda ayaa dib loogu warshadayn karaa iyadoon tayadiisu hoos u dhicin. Dhalaalinta birta la isticmaalay waxay u baahan tahay koronto aad uga yar tan looga baahan yahay soo saarista boksaytka, taas awgeed dib-u-warshadeyntu waa qayb weyn oo ka mid ah suuqa caalamiga ah.