Amber (Cusbur)

Amber waa dheecaan geed (resin) oo geedo dhir ah ka soo daadan jiray, kadibna muddo dheer oo malaayiin sano ah ku hoos jiray dhul iyo dhagax, halkaas oo uu ku adkaaday oo isu beddelay walax adag oo fosil ah. Midabkiisu inta badan waa jaalle-huruud ilaa casaan-bunni, qaarna waa hufan yihiin, qaarna waa qariib. Waa mid fudud oo aan dhagax macdan ahayn, laakiin caadi ahaan waxaa lagu daraa dhagxaanta qurxinta.

Amber wuxuu muhiim u yahay laba dhinac: dhinaca ganacsi ee dahabtumidda iyo dhinaca cilmiga taariikhda nolosha. Marar badan, cayayaan, baalal, caleemo iyo walxo kale ayaa ku dhex xayirmay dheecaanka intii uu qoyan yahay, taasoo keentay in amber-ku noqdo il lagu arko noolaha waagii hore.

Samayntiisa

Geedku marka uu dhaawacmo ama cudur qaado wuxuu soo daayaa dheecaan xakameeya boogta. Dheecaankaas hawada ku dhex bax marka uu ku daato, waxaa ka lumaya qaybaha fudud ee dareeraha ah, waxaana ka dhaca isbeddel kiimiko ah oo molecule-yadu isku xidhaan (polymerization). Marka uu ku duugmo dhoobo, ciid ama badweyn hoosteed, cadaadis iyo kulayl hoose ayaa muddo dheer ku sii adkeeya. Marxalad dhexe oo aan weli si buuxda u qaangaadhin waxaa loo yaqaan copal.

Meelaha laga helo

Meesha ugu caansan ee amber laga soo saaro waa gobolka Baltic-ga ee waqooyiga Yurub, gaar ahaan xeebaha Badda Baltic. Amber-ka Baltic-ga waxaa lagu yaqaan inuu leeyahay xaddi ka mid ah succinic acid. Meelo kale oo caan ah waxaa ka mid ah Dominican Republic, halkaas oo laga helo amber leh kalluumaysi cayayaan oo badan iyo nooc midab buluug u eg, iyo Myanmar, oo amber-keedu aad u da' weyn yahay.

Isticmaalka

Kumanaan sano ayaa amber loo isticmaalayay tusbax, kaatun, silsilad iyo astaamo diimeed. Waxaa kale oo lagu shaqaysan jiray xoogaa daaweyn dhaqameed ah, in kastoo aan caddaynta caafimaadka taageerayaan la xoojin. Waqtiyadii hore, dadku waxay ogaadeen in amber marka la xoqo uu soo jiito walxo fudud sida timo iyo bal warqad ah — waa dhacdo korantada istaatikada ah, magaca 'electricity'-na wuxuu ka soo jeedaa ereyga Giriigga ee amber (ēlektron).

Amber-ka cilmi-baarista

Cayayaanka iyo dhirta ku dhex jira amber waxay bixiyaan macluumaad ku saabsan deegaanka hore, maadaama qaabkoodu inta badan si fiican u ilaashan yahay. Hase yeeshee, DNA nool oo laga soo saaro amber lama xaqiijin karo si cilmiyaysan — tijaabooyinkii hore ee sidaas sheegay lama soo celin karin, waxaana loo aaneeyay iskudhaf shaybaar. Sidaas darteed sheekooyinka aan sayniska ahayn ee nolol dib loo soo celiyo lama taageero.