Ammonium

Ammonium waa ion (walax kiimikaad leh koronto shil ah) oo qaabkeedu yahay NH₄⁺. Waxay ka kooban tahay hal atam nitrogen iyo afar atam hydrogen, oo shilkeeda guud yahay mid positif ah (+1). Waxay ka dhalataa marka ammoniya (NH₃) ay qaadato proton (H⁺), taas oo caadi ahaan dhacda marka ammoniya lagu milmiyo biyo ama la geliyo bay'ad aashito leh.

Qaab-dhismeedka ammonium waa tetrahedral, taas oo ah in afarta atam hydrogen ay ku wareegsan yihiin nitrogen-ka si simman. Isku-xirnaanta afarta ah waa mid siman, sidaas darteed shilka positif ma ku xirna hal hydrogen keliya, ee wuxuu faafay ion-ka oo dhan. Ammonium wuxuu la mid yahay potassium ion (K⁺) xagga cabbirka, taas oo sababta in xoogaa isku beddelaan xeryahooda macdanta iyo unugyada nooluhu.

Falcelinta aashitada iyo saldhigga

Ammonium wuxuu u shaqeeyaa sida aashito daciif ah: wuxuu bixin karaa proton oo ku noqdo ammoniya. Labada, NH₄⁺ iyo NH₃, waxay sameeyaan lammaane aashito–saldhig ah. Marka saldhig xoog leh (tusaale hydroxide) lagu daro milixda ammonium, ammoniya gaas ah baa soo baxa oo ur gaar ah leh. Xaaladda dheellitirka u dhexeeya labada waxay ku xidhan tahay pH-ga xalka: pH hooseeya ammonium baa badan, pH sarreeya ammoniya baa badan.

Milixyada ammonium

Ammonium wuxuu la sameeyaa anion-yo kala duwan milixyo qalalan oo caadi ahaan biyaha ku dhex milma. Kuwa caanka ah waxaa ka mid ah ammonium chloride (NH₄Cl), ammonium sulfate ((NH₄)₂SO₄), ammonium nitrate (NH₄NO₃) iyo ammonium carbonate. Milixyadan qaar marka la kululeeyo way kala dillaacaan oo ammoniya soo daayaan.

Adeegsi

Adeegsiga ugu ballaaran waa bacriminta beeraha: ammonium wuxuu ka mid yahay ilaha nitrogen-ka ee dhirtu qaadato xididdada. Ammonium sulfate iyo ammonium nitrate waa bacrimin caalami ah lagu isticmaalo. Ammonium nitrate sidoo kale waxaa loo isticmaalaa qarxiyayaal warshadeed sida macdan-qodista, taas oo keentay in gaadiidkeeda iyo kaydintiisa sharciyo gaar ah lagu xakameeyo. Ammonium chloride waxaa loo isticmaalaa in ka mid ah bateriyada qalalan ee hore, alxanka biraha iyo cuntada qaybo ka mid ah.

Deegaanka iyo nooluhu

Ammonium waa qayb ka mid ah wareegga nitrogen-ka. Bakteeriyada qaar ammonium waxay u beddelaan nitrite iyo nitrate (nitrification), halka kuwo kalena ay walxaha noolaha burburka ka soo saaraan ammonium (ammonification). Marka biyaha ammonium ku badan yahay, wuxuu ka qayb qaadan karaa koritaanka xad-dhaafka ah ee algae-da iyo hoos u dhaca ogsijiinta. Ammoniya bilaash ah waxay kalluunka u tahay waxyeello ka badan ammonium-ka, sidaas darteed pH-ga iyo heerkulka biyaha ayaa saameeya halista.