Amun

Amun (waxaa sidoo kale loo qoraa Amon ama Amen) waa mid ka mid ah ilaahyada Masaarida hore. Magaciisa waxaa badanaa loo tarjumaa "kan qarsoon" ama "kan la qariyay", taas oo la xiriirta fikradda in awooddiisa aan la arki karin laakiin meel walba ka jirto. Bilowgii wuxuu ahaa ilaah muhiimad yar leh oo lala xiriirin jiray hawada iyo neefta, kadibna wuxuu noqday ilaahii ugu weynaa dowladdii Masaarida.

Xarunta ugu weyn oo caabudkiisa ahayd waxay ahayd magaalada Waaset, oo Giriigga ku magacaabeen Thebes, gaar ahaan macbadyada Karnak iyo Luxor. Marka Masaarida ay mideysneyd oo boqortooyada Thebes ay awood qaadatay, Amun-na wuxuu heshay darajo qaran. Wadaaddadii Amun ee Karnak waxay xilliyo qaar ka mid ah heleen awood dhaqaale iyo siyaasadeed oo la barbar dhigi karo tan boqorka.

Isku-darka Amun-Ra

Amun waxaa lala midoobiyay Ra, ilaahii qorraxda ee Heliopolis, oo laga dhigay Amun-Ra. Isku-darkan waa tusaale caadi ah oo diinta Masaarida ka jiray: sifooyinka laba ilaah waa la isku darsan karay iyada oo mid kasta uusan lumin magaciisa. Amun-Ra sidaas ayuu isku daray qarsoonaanta Amun iyo muuqaalka cad ee qorraxda, isaguna wuxuu noqday ilaah caalami ah oo boqorku awooddiisa ka helo.

Muuqaalka iyo astaamaha

Sawirrada Amun badanaa waxay muujiyaan nin xidhan koofiyad dheer oo laba baal leh, mararka qaarna midabkiisu waa buluug-madow. Sidoo kale wuxuu la xiriirtaa wanka (ram) oo geesaha qalloocan leh iyo shimbirta looska (goose). Waddooyinka wanka-madax leh ee Karnak waa tusaale caan ah oo astaantan ah. Xaaskiisa waxay ahayd Mut, wiilkoodana Khonsu; saddexdoodu waxay sameeyeen kooxda saddexda ilaah ee Thebes.

Xilligii Akhenaten iyo soo noolaanta

Boqorkii Akhenaten (Amenhotep IV) wuxuu isku dayay in caabudka Aten uu meesha ugu horreysa ka qabsado, waxaana la xiray macbadyada Amun oo magaciisana laga tirtiray qoraallo badan. Kadib geeridiisa, xilligii Tutankhamun iyo boqorradii ka dambeeyay, caabudka Amun waa la soo celiyay oo Karnak ayaa dib u helay ilaha dhaqaale.

Fidsanaanta iyo dhaxalka

Caabudka Amun wuxuu ka fidday xadka Masaarida, gaar ahaan Nuubiya, halkaas oo goobta Jebel Barkal ay xarun weyn noqotay; boqorradii Kush ayaa xushmeeyay. Giriigga waxay Amun la mid dhigeen Zeus, Roomaankuna Jupiter, taas oo keentay magaca isku-dhafan Zeus-Ammon. Meesha oracle-ka Siwa ee saxaraha galbeed ayaa caan ku ahayd waraysiyada la xiriiray Amun.