Andalus

Andalus (Carabi: الأندلس, al-Andalus) waa magac Carabi ah oo loo isticmaalay dhulalka Jasiiradda Iberia — hadda Isbaanish iyo Bortuqaal — kuwaas oo Muslimiintu xukumeen tan iyo bilowga qarniga 8-aad. Ballaca dhulka Andalus wuu isbeddelay waqti ka waqti: markii ugu horreysay wuxuu ku dhowaad dhammaan jasiiradda dabooli jiray, ka dib markii boqortooyooyinka Masiixiyiinta ee waqooyiga hore u socdaan wuxuu yaraaday ilaa kaliya koonfurta.

Andalus waxaa lagu xusaa nidaamyada dowladeed oo isku xigay — awal maamul ka tirsan Khilaafada Umawiyiinta, ka dibna Imaaraadka iyo Khilaafada Qurdoba (Córdoba), ka dibna qaybsanaan boqortooyo yaryar (ṭawāʾif) iyo xukun Muraabidiin, Muwahidiin, iyo ugu dambeyn Boqortooyada Garnaada (Granada). Sidoo kale waa xarun aqoonta: falsafada, caafimaadka, xisaabta, luuqadda iyo hab-dhismeedka dhismaha oo saameyn ku yeeshay Yurub.

Magaca iyo juqraafi

Magaca "al-Andalus" wuxuu ka soo baxay ereyo Carabi ah oo lagu tilmaamay dhulka jasiiradda ka dib qabsashada. Asalka magaca weli waa mowduuc muran; qoraalladu waxay soo jeediyeen xiriir la leh Fandaaliyiinta (Vandals) ama ereyo hore oo maxalli ah. Magaca ma tilmaamin xad go'an oo joogto ah, laakiin dhulka Muslimiinta ku noolaa. Xarunta siyaasadeed inta badan waxay ahayd Qurdoba, ka dibna Ishbiiliya (Sevilla) iyo Garnaada.

Taariikhda siyaasadeed

Sannadkii 711 ciidan Muslimiin ah oo ka soo talaabay Jabaltaariq ayaa jabiyay Boqortooyada Fisigootiga (Visigoths), taasina waxay bilowday xukunka Muslimiinta. Muddo ka dib, 756, Cabdiraxmaan I wuxuu Qurdoba ka dhisay imaaraad madax-bannaan oo Umawi ah; 929-kii Cabdiraxmaan III wuxuu ku dhawaaqay khilaafo. Khilaafadu waxay burburtay bilowgii qarniga 11-aad, dhulkiina waxaa u kala qaybsantay boqortooyooyin yaryar. Ka dib, cutubyo ka yimid Waqooyiga Afrika — Muraabidiin iyo Muwahidiin — ayaa xukunka la wareegay. Xukunka Muslimiinta ee jasiiradda wuxuu ku dhammaaday 1492 markii Garnaada la wareegtay boqortooyada Kastiil iyo Aragoon.

Bulsho iyo diin

Andalus waxaa ku wada noolaa Muslimiin, Masiixiyiin iyo Yuhuud. Masiixiyiinta xukunka Muslimiinta hoos joogay waxaa loo yiqiin Mozárabes, halka Muslimiinta xukunka Masiixiyiinta hoos joogay loo yaqaan Mudéjares. Nidaamka dhimma wuxuu Masiixiyiinta iyo Yuhuudda siiyay xaq ay diintooda ku dhaqmaan, iyadoo canshuur gaar ah laga qaadayo iyo xaddidaado bulsho ah. Xaaladda wada-noolaanshaha waxay kala duwanayd xilliyada; muddooyin dulqaad badan iyo muddooyin cadaadis ah ayaa labaduba la xusay.

Aqoon iyo hiddo-dhaqan

Culimada Andalus waxay wax ku darsadeen falsafada (Ibnu Rushd, Ibnu Tufayl), caafimaadka (al-Zahrawi), suugaanta iyo culuumka diinta (Ibnu Xazm), iyo fikirka Yuhuudda (Maimonides, oo ka soo jeeday Qurdoba). Tarjumaadda qoraallada Carabiga ee loo rogay Laatiin, gaar ahaan Toledo ka dib markii Masiixiyiinta la wareegeen, waxay saameyn ku yeelatay aqoonta Yurubta dhexe. Dhinaca dhismaha, Masaajidka Weyn ee Qurdoba iyo Qasriga Alhambra ee Garnaada waa astaamo weli taagan.

Xusuus iyo doodda casriga

Andalus waxay noqotay astaan qiimo siyaasadeed leh: qaar waxay u arkaan tusaale wada-noolaansho diimo kala duwan, halka kuwa kale ay xoogga saaraan colaadda iyo xaddidaadyada. Isbaanish gudaheeda, dhaxalka Andalus wuxuu qayb ka yahay doodda ku saabsan aqoonsiga qaran iyo taariikhda dhaqan-badan.