Andes

Andes waa silsilad buuro ah oo ku fidsan xeebta galbeed ee Koonfurta Ameerika, laga bilaabo woqooyiga Fenesuweela ilaa koonfurta fog ee Chile iyo Argentina. Waa silsiladda buuraha ugu dheer dhulka dushiisa, oo waxay dhex marta toddoba dal: Fenesuweela, Kolombiya, Ecuador, Peru, Bolivia, Chile iyo Argentina.

Buurta ugu dheer ee Andes waa Aconcagua oo ku taal Argentina, kaas oo ah meesha ugu sarreysa adduunka bannaanka qaaradaha Aasiya. Andes waxa kale oo ku yaal buuro badan oo folkaano ah, qaarna weli firfircoon, gaar ahaan Ecuador iyo Chile.

Samaysanka juquraafi

Andes waxay ka dhalatay isku dhicidda saxanadaha dhulka (tectonic plates). Saxanadda badweynta Baasifiga ee koonfur-bari — gaar ahaan saxanadda Nazca — waxay hoos u galaysaa saxanadda Koonfurta Ameerika, geeddi-socod loo yaqaan 'subduction'. Taasi waxay keentay kor u kicidda dhulka, samaysanka folkaanooyinka, iyo dhulgariir soo noqnoqda oo saameeya magaalooyinka xeebta.

Cimilo iyo deegaan

Sababtoo ah dhererka silsiladda, cimiladu aad bay u kala duwan tahay. Woqooyiga waxaa ka jira kaymo qoyan oo dhex-dhexaad ah; bartamaha waxaa ku yaal saxaraha Atacama oo ka mid ah meelaha ugu qalalan adduunka; koonfurta waxaa ku jira baraf iyo dhalaalyo (glaciers). Dhul-sare dhexdhexaad ah oo loo yaqaan Altiplano ayaa u dhexeeya Peru iyo Bolivia, halkaas oo ku yaal harada Titicaca.

Dad iyo taariikh

Andes waxay ahayd meel ay ka soo baxeen ilbaxnimooyin hore. Boqortooyada Inka, oo xarunteedu ahayd Cusco ee Peru, waxay ka talisay qayb weyn oo Andes ah ilaa qarnigii 16-aad markii ay Isbaanishku la wareegeen. Wali waxaa jira dad badan oo ku hadla afafka Quechua iyo Aymara. Beeraha jirdilka (terrace farming), baradhada iyo xayawaanka llama iyo alpaca ayaa saldhig u ah nolosha dhaqameed ee dhulalka sare.

Dhaqaale

Macdanta ayaa udub-dhexaad u ah dhaqaalaha Andes: naxaasta Chile iyo Peru, qalinka (silver), dahabka iyo lithium-ka ku yaal barxadaha cusbada ee bartamaha Andes. Sidoo kale waxaa muhiim ah beeraha, dalxiiska, iyo koronto-biyoodka.