Antarktika

Antarktika (sidoo kale loo yaqaan Antiarktis) waa qaarada ku taal cirifka koonfureed ee Dhulka. Waxay ku hareeraysan tahay Badweynta Koonfureed. Ku dhawaad dhammaan dhulkeeda waxaa qariya baraf joogto ah oo boqollaal mitir dhumucdiisu tahay meelo badan. Waa qaarada ugu qabow, ugu dabaysha xoogan, uguna qalalan celcelis ahaan roob-da'a yaraantiisa awgeed — inkastoo biyo badan oo cusbo la'aan ah ay ku jiraan barafkeeda.

Ma laha dad rasmi ah oo si joogto ah u dega. Dadka halkaas jooga waa cilmi-baarayaal iyo shaqaale ka howlgala saldhigyo sayniseed oo dalal kala duwan leeyihiin, tiradooduna sanadka way isbeddeshaa: xagaaga waa ka badan tahay jiilaalka.

Juqraafi iyo cimilo

Qaarada waxaa loo qaybiyaa Antarktika Bari iyo Antarktika Galbeed, oo ay kala saarto Buuraha Antarktika Dhexe (Transantarctic Mountains). Antarktika Bari waxay ku fadhidaa dhul-sare qadiim ah, halka Antarktika Galbeed ay ka kooban tahay jasiirado iyo dhul hoos u dhacay oo baraf isku xiray. Jasiiradda Antarktika (Antarctic Peninsula) waxay u soo jeeddaa xagga Koonfurta Ameerika, waana qaybta ugu diirran. Barafka wuxuu si tartiib ah ugu socdaa xagga xeebta, meelaha qaarna wuxuu sameeyaa saqafyo baraf oo badda ku dul sabbeeya (ice shelves).

Cimiladu waa mid aad u qabow. Heerkulka gudaha dhulka sare xilliga jiilaalka wuxuu hoos u dhacaa hoos aad uga hooseeya eber, xeebaha ayaana ka diirran gudaha. Iftiinka qorraxdu waa mid xagaaga maalmo dheer soo jiidanaya, jiilaalkana mugdi joogto ah — taasoo ka timid janjeerka dhulbaraha Dhulka.

Nolol

Dhulka waxaa ku nool noocyo yar oo caws-hoosaad ah sida caleemo-dhagax (lichens), cawska qoyaanka (mosses), iyo bakteeriya. Nolosha waaweyn waxay ku tiirsan tahay badda: pingwiinada (penguins), shimbiraha badda, fukayada (seals), iyo nibiriyada. Silsiladda cuntada waxaa saldhig u ah krill, oo ah aargoosto yaryar oo badweynta koonfureed si tiro badan ugu nool.

Maamul iyo heshiiska

Antarktika ma laha dawlad. Waxay hoos timaaddaa Heshiiska Antarktika (Antarctic Treaty), oo la saxiixay 1959-kii oo dhaqan-galay 1961. Heshiisku wuxuu qaarada u xaddiday isticmaal nabadeed iyo cilmi-baaris, wuxuuna joojiyay hawlaha milatari iyo qarxinta hubka nukliyeerka. Sheegashooyinka dhul ee dalal qaar horey u sameeyeen lama aqoonsan lamana burin — waa la hakiyay inta heshiisku socdo. Heshiis dheeraad ah (Borotokoolka Ilaalinta Deegaanka) ayaa xaddiday qodista macdanta.

Isbeddelka cimilada

Qaybo ka mid ah barafka, gaar ahaan Antarktika Galbeed iyo Jasiiradda Antarktika, ayaa la diiwaangeliyay in ay luminayaan cufnaan baraf. Barafka halkaas ka dhalaalaya wuxuu saameyn ku yeeshaa heerka badaha caalamka. Cilmi-baarayaashu waxay xogta ka uruuriyaan tuubooyin baraf (ice cores) oo muujiya cimiladii boqollaal kun oo sano ee la soo dhaafay.