Anthroboloji

Anthroboloji (Ingiriisi: Anthropology, Carabi: علم الإنسان) waa cilmi baaraya bini'aadamka: dhismihiisa jireed, isbeddelka noocyada aadanaha, dhaqamada, luqadaha iyo habka ay bulshooyinku u abaabulaan nolosha. Erayga wuxuu ka soo jeedaa laba eray oo Giriig ah: 'anthropos' (aadane) iyo 'logos' (cilmi/hadal).

Waxa anthroboloji ka soocda cilmiyada kale ee bulshada waa ballaadhka waqtiga iyo goobta uu daboolo. Cilmigu wuxuu isku xidhaa xogta taariikhda hore ee lafaha iyo qalabka dhagaxa ah, iyo daraasadda bulshooyinka maanta nool. Sidoo kale wuxuu ku tiirsan yahay is-barbardhig: dhaqan kasta waxaa loo eegaa hab ku salaysan qaab-nololeedkiisa gudaha, ma aha halbeeg dibadda ka yimid.

Qaybaha waaweyn

Sida caadiga ah, gaar ahaan dhaqanka Mareykanka, cilmiga waxaa loo qaybiyaa afar laan. Anthroboloji dhaqameed (cultural/social anthropology) waxay baartaa caadooyinka, diinta, qaraabada iyo dhaqaalaha bulshooyinka. Anthroboloji bayoolaji ah (jireed) waxay eegtaa isbeddelka bini'aadamka, hidde-sidaha iyo caafimaadka. Arkiyoolajiga wuxuu ka shaqeeyaa raadadka maadiga ah ee dadka hore ka tageen. Anthroboloji luqadeed waxay baartaa sida luqaddu u dhisto fikirka iyo xidhiidhka bulshada.

Habka baadhista

Habka ugu caansan waa 'ethnography': cilmi-baare ayaa muddo dheer la deggan bulshada uu baarayo, ku hadla luqaddooda, kana qayb qaata nolosha maalinlaha ah. Habkan waxaa loo yaqaan 'ka-qaybgal-fiirin' (participant observation). Natiijadu waa qoraal faahfaahsan oo sharraxaya sida bulshadu isu maamusho. Laanta arkiyoolajiga iyo tan bayoolajiga waxay ku darsadaan qiyaas jireed, tijaabo shaybaar iyo taariikh-goynta shucaaca (radiocarbon).

Taariikhda iyo dood-wadaagga

Cilmigu wuxuu qaab akadeemi ah yeeshay qarniyadii 19-aad iyo 20-aad, xilligaas oo uu si dhow ula xidhiidhay maamulkii gumeysiga: dawladaha Yurub waxay u baahnaayeen xog ku saabsan bulshooyinka ay xukumayeen. Tan awgeed, jiilalka dambe waxay dib u eegeen dhaqanka cilmiga: su'aalo la taaban karo ayaa laga keenay yaa qora, yaa laga qorayo, iyo cidda xogta lahaanshaheeda leh. Anthrobolojiyiintii qarnigii 20-aad, oo ay ku jiraan kuwa taageeray fikradda 'dhaqan-gaarnimada' (cultural relativism), waxay diideen kala-sarraynta jinsiyadaha ee hore loo qaadan jiray.

Maanta anthroboloji waxay ka shaqaysaa mowduucyo casri ah: socdaalka, magaalaynta, tignoolajiyada, isbeddelka cimilada iyo caafimaadka guud. Waxaa jira sidoo kale 'anthroboloji la dabaqo' (applied anthropology), oo aqoonta loo isticmaalo qorsheynta horumarinta iyo naqshadaynta adeegyada bulshada.