Aqoon

Aqoon (waxaa sidoo kale loo yaqaan cilmi) waa fahamka ama xogta uu qof ka haysto arrin, dhacdo, ama xaqiiqo. Waxay ka duwan tahay malo iyo aaminaad kaliya, maxaa yeelay aqoontu waxay caadi ahaan u baahan tahay in wixii la aaminsan yahay uu run yahay oo uu qofku sabab u haysto.

Aqoonta waxaa lagu barbardhigaa dhinacyo kala duwan: sida loo helo (dareen, caqli, sheegasho dad kale), sida loo xaqiijiyo, iyo sida loo dhigo qoraal ama loo gudbiyo jiil-ka-jiil. Qaybta falsafadda ee baarta aqoonta waxaa loo yaqaan epistemology (falsafadda aqoonta).

Qeexid falsafadeed

Qeexidda ugu caansan ee soo jireenka ah waxay tiraahdaa aqoontu waa "aaminaad run ah oo caddayn leh": qofku waa inuu aaminsan yahay wax, waa inuu waxaasi run ahaado, oo waa inuu sabab ama caddayn ku haysto. Qarnigii 20-aad falsafad-yahanno waxay soo bandhigeen tusaalayaal muujinaya in saddexdaas shuruudood aanay marwalba ku filnayn, taasoo keentay doodo dheeraad ah oo ku saabsan waxa lagu daro.

Ilaha aqoonta

Dhaqan ahaan waxaa la sheegaa dhowr il: dareenka (waxa la arko, la maqlo, la taabto), caqliga iyo xisaabinta, xusuusta, iyo warbixinta dadka kale (shahaado). Diinaha qaarkood waxay sidoo kale ku daraan wax-yi (waxyi) iyo dhaxalka culimada. Il kasta waxay leedahay xadka iyo khaladaadka suurtagalka ah ee ku dhaci kara.

Kala duwanaanshaha noocyada

Waxaa jira kala saarid u dhaxaysa aqoon-xaqiiqeed (in la ogaado in wax sidaas yahay) iyo aqoon-xirfadeed (in la yaqaanno sida wax loo sameeyo, sida wax-lagu-dabbaalo). Waxaa sidoo kale lagu qeexaa aqoon la-soo-tijaabiyay (empirical) oo dareenka ku salaysan, iyo aqoon caqli-ku-saleysan sida xisaabta.

Aqoonta bulshada dhexdeeda

Aqoontu ma aha oo kaliya arrin shakhsi; waxay ku ururtaa hay'ado sida jaamacadaha, maktabadaha, iyo shabakadaha cilmi-baarista. Dhaqamada afka ku salaysan sida kan Soomaalida ayaa maansada, sheekada, iyo maahmaahda u adeegsaday keydinta iyo gudbinta aqoonta taariikhda, xoolo-dhaqashada, iyo cimilada. Tignoolajiyada casriga ah waxay bedeshay xawaaraha faafitaanka aqoonta iyo su'aalaha ku saabsan sida loo hubiyo saxnaanteeda.