Aqoonmaal (Saynis)

Aqoonmaal ama saynis waa hab nidaamsan oo lagu baaro dabeecadda iyo bulshada, oo lagu helo aqoon la hubin karo. Aqoontan waxay ku salaysan tahay indho-indheyn (arag iyo diiwaangelin), tijaabo, qiyaas iyo qaabab xisaabeed. Natiijooyinka waxaa la qoraa si dad kale u dib u tijaabin karaan.

Erayga Af-Soomaaliga ah "saynis" waxaa laga soo qaatay Ingiriisiga science, taasoo asalkeeda ka timid Laatiinka scientia oo macnaheedu yahay "aqoon". Ereyada "aqoonmaal" iyo "cilmi" sidoo kale waa la isticmaalaa. Qaybaha waaweyn waxaa loo kala saaraa saynis dabiici, saynis bulsho iyo saynis qaab-dhismeed (sida xisaabta iyo caqli-raacida).

Habka saynisku

Habka saynisku wuxuu caadi ahaan ka bilaabmaa su'aal ama arag aan la sharraxin. Baaraha wuxuu dejiyaa mala-awaal (hypothesis) oo ah jawaab la tijaabin karto. Kadib waxaa la sameeyaa tijaabo ama urursho xog ah, oo natiijada waxaa la barbardhigaa waxa mala-awaalku saadaaliyay. Haddii xogta ka hor timaado mala-awaalka, waa in la beddelaa ama laga tanaasulaa. Astaan muhiim ah waa in tijaabada laga celceliyo iyo in xogta iyo habka lala wadaago kuwa kale.

Taariikh kooban

Xisaabta, xiddigiska iyo caafimaadka waxay taariikh dheer leeyihiin ilbaxnimooyinka Masar hore, Mesobotamiya, Shiinaha, Hindiya iyo Giriigga. Xilligii dhexe ee Islaamka, culimo sida Ibnu al-Haytham, al-Khwaarizmi iyo Ibnu Siina waxay hormariyeen aragtida iftiinka, aljebrada iyo caafimaadka, waxayna adeegsadeen tijaabo iyo qiyaas. Qarniyada 16-aad ilaa 18-aad waxaa Yurub ka dhacay isbeddel loo yaqaan kacaanka saynisku, kaas oo qaabab xisaabeed lagu daray baaritaanka dabeecadda.

Qaybaha

Saynis dabiiciga waxaa ka mid ah fiisigiska, kimistariga, bayoolajiga, cilmiga dhulka iyo xiddigiska. Saynis bulshada waxaa ka mid ah dhaqaalaha, cilmiga bulshada, cilmi-nafsiga iyo cilmiga siyaasadda. Xisaabta iyo caqli-raacida waxay bixiyaan qalabka qaab-dhismeedka. Injineernimada iyo caafimaadka waxaa marmar loo yaqaan saynis dhaqan-gelin ah, sababtoo ah waxay aqoonta u adeegsadaan xal-u-helidda dhibaatooyin.

Hay'ado iyo daabacaad

Shaqada saynisku inta badan waxay ka dhacdaa jaamacadaho, machadyo cilmi-baaris iyo shaybaarro shirkado. Natiijooyinka waxaa lagu daabacaa joornaallo, halkaas oo qoraalka marka hore la dhigo dib-u-eegis facweynayaal (peer review) — nidaam khubaro kale ku eegaan habka iyo natiijada ka hor daabacaadda. Nidaamkan ma hubiyo saxnaan buuxda; qaladaad iyo daabacaad dib-loo-noqday ayaa dhacda.