Aqoonta dirtiris

Aqoonta dirtiris (genetics) waa laan ka mid ah cilmiga bayoolajiga oo baaraya hidde-sidayaasha (genes), dirtiriska (heredity) iyo kala duwanaanshaha ka dhexeeya noolaha. Waxay eegaysaa sida macluumaadka bayoolaji ee lagu keydiyo unugyada uga gudbo waalidka ilaa ilmaha, iyo sida macluumaadkaas u saameeyo qaabka jirka, shaqada unugyada iyo dhaqanka noolaha.

Xudunta cilmigan waa DNA (deoxyribonucleic acid), molecule dheer oo ka kooban silsilad walxo yaryar oo la yiraahdo nucleotides. Isku xigxiga walxahaas ayaa ah koodhka lagu dhiso borotiinada. Qayb ka mid ah DNA-da oo qeexaysa hal shaqo ayaa loo yaqaan hidde-side. Unugyada noolaha badan, DNA-du waxay ku duuban tahay qaab la yiraahdo koromoosoomyo (chromosomes).

Taariikhda iyo aasaaska

Aasaaska cilmiga casriga ah waxaa la xiriiriya tijaabooyinkii Gregor Mendel ee digirta, oo qarnigii 19aad la sameeyay. Mendel wuxuu ogaaday in sifooyinka ay ku gudbaan qaybo kala go'an oo aan is-qasin, taasoo horseeday sharciyada dirtiriska. Shaqadiisa dib ayaa loo aqoonsaday bilowgii qarnigii 20aad, markaas kadibna cilmigu si dhaqso ah u koray. Qarnigii 20aad badhtankiis ayaa la sharraxay qaab-dhismeedka labada silsiladood ee isku duuban ee DNA-da, taasoo sharraxday sida macluumaadka loo koobiyeeyo.

Erey-bixin muhiim ah

Allele waa nooc kala duwan oo hal hidde-side ah. Genotype waa isku-darka hidde-sidayaasha nool leeyahay, halka phenotype uu yahay sifada muuqata sida midabka indhaha ama dhererka. Sifooyinka qaar waa kuwo xoog leh (dominant), qaarna waa kuwo hoos-jooga (recessive), oo muuqda oo keliya marka labada allele ay isku mid yihiin. Isbeddel ku yimaada isku xigxiga DNA-da waxaa la yiraahdaa mutation; qaar waa dhib la'aan, qaarna waxay saameeyaan caafimaadka.

Laamaha

Dirtiris-maalka molecular-ka wuxuu eegaa habka DNA-da loo akhriyo loona beddelo borotiin. Dirtiris-maalka dadweynaha (population genetics) wuxuu qiyaasaa sida allele-yada u kala baxaan koox weyn muddo dheer, waana saldhig u ah aragtida evolution-ka. Genomics waxay baartaa dhammaan hidde-sidayaasha nool hal mar. Dirtiris-maalka caafimaadka wuxuu ku shaqeeyaa cudurrada laga dhaxlo iyo baaritaanka qoysaska.

Adeegsiga

Aqoonta dirtiris waxaa loo isticmaalaa beeraha iyo xoolo-dhaqashada si loo doorto noocyo wax-soo-saar badan ama cudur u adkeysta. Caafimaadka dhexdiisa waxaa lagu ogaadaa cudurrada la dhaxlo, waxaana lagu tilmaamaa daawada shakhsiga u gaarka ah. Baaritaanka DNA-da sidoo kale waxaa loo adeegsadaa aqoonsiga qofka iyo raadinta xiriirka qoysaska. Weerar kasta oo tignoolajiyada hidde-sidaha ah wuxuu keenaa su'aalo anshax iyo sharci oo ay dowladuhu qeexaan.