Araga (Optics)

Araga, oo sidoo kale loo yaqaan 'optics', waa laan ka mid ah fiisigiska oo baarta iftiinka: sida uu u dhasho, u socdo, uga muuqdo hal dhex-dhexaad oo kale, iyo sida uu la falgalo walxaha. Iftiinka waa mowjad koronto-birlab (electromagnetic wave), oo qaybta ay isha bini'aadamka arki karto tahay oo dhererka mowjadeeda ku dhow yahay 380 ilaa 700 nanometre. Araga waxay sidoo kale baarta shucaaca ku dhow oo isha aan aragno sida infrared iyo ultraviolet, maxaa yeelay isku xeer ayaa ku socda.

Cilmiga araga ayaa aasaas u ah aaladaha wax-muujiya: muraayadaha indhaha, kamaradaha, mikroskoobka, telescope-ka, iyo fiilooyinka iftiinka (fibre optic) ee xambaara macluumaadka isgaarsiinta. Waxay sidoo kale la xiriirtaa cilmiga bayoolajiga aragga, sida shaqada isha iyo sida maskaxda u fasirto muuqaalka.

Qaybaha weyn

Araga sida caadiga ah waxaa loo kala saaraa dhowr qaybood. Araga geometrigga (geometrical optics) waxay iftiinka u qaadataa xariiqyo toosan oo la yiraahdo 'shucaac', waxayna ku shaqeysaa xeerarka ka-noqoshada (reflection) iyo laab-noqoshada (refraction); waxay ku habboon tahay in lagu qeexo muraayadaha iyo lensaska. Araga mowjadaha (wave optics ama physical optics) waxay tixgelisaa dabeecadda mowjadeed ee iftiinka, oo lagu sharraxo isku-darka mowjadaha (interference), kala-firdhiga (diffraction) iyo toosinta (polarisation). Araga kuwaantamka (quantum optics) waxay iftiinka u eegtaa qaybo tamar oo la yiraahdo foton, waxayna sharraxdaa dhacdooyin sida saameynta koronto-fotada iyo shaqada laasarka.

Xeerar aasaasi ah

Marka iftiin ku dhaco dhul-dhaco muraayad ah, xagasha uu ku soo dhacayo iyo xagasha uu ku laabanayo way siman yihiin — kaas waa xeerka ka-noqoshada. Marka iftiinka ka gudbo hal dhex-dhexaad oo kale, sida hawada ilaa biyaha, xawaarihiisa wuu beddelmaa jidkiisuna wuu qalloocaa; taas waxaa lagu xisaabiya xeerka Snell, oo ku salaysan tiro loo yaqaan tusmada laab-noqoshada (refractive index). Sababta oo ah tusmadan way ku kala duwan tahay dhererka mowjadaha, iftiinka cad marka uu prism dhex maro wuu u kala baxaa midabyo — waana asalka qaanso-roobka.

Taariikh kooday

Xeerarka araga waxaa dad hore u baaray Giriiggii hore iyo culimada Islaamka; Ibn al-Haytham (Alhazen) waxaa loo tiriyaa in uu si nidaamsan u sharraxay sida aragga ku dhaco marka iftiin ka soo noqda walxaha isha ku dhaco, oo aan ka soo bixin isha. Qarniyada dambe, Snell, Newton, Huygens, Young, Fresnel iyo Maxwell ayaa kala horumariyay fahamka iftiinka. Maxwell waxaa lagu xusaa in uu muujiyay in iftiinka yahay mowjad koronto-birlab, halka aqoonta kuwaantamka ee qarniga 20-aad ay soo saartay fikradda fotonka. Taasi waxay keentay in iftiinka loo aqoonsato inuu labada dabeecad, mowjad iyo qayb, wada leeyahay.

Isticmaal casri ah

Tignoolajiyada araga waxay hadda ku jirta isgaarsiinta internetka ee fiilooyinka iftiinka, cabbirka cilmi-baarista, qalabka caafimaadka sida endoscope-ka iyo qaliinka indhaha ee laasarka, xogta lagu kaydiyo saxannada, iyo dareemayaasha kamaradaha dijitaalka. Sidoo kale araga ayaa asaas u ah cilmiga xiddigiska, oo telescope-yada dhulka iyo hawada ku sugan ay iftiinka meel-bannaanka ku ururiyaan si loo baaro walxaha fog.